TĂNG QUỐC PHIÊN GIA THƯ – KHUYẾN HỌC – 9

By

·

9–13 phút

TĂNG QUỐC PHIÊN GIA THƯ

PHẦN KHUYẾN HỌC – 9: Phải biết chọn sách mà đọc

Dịch (láo): A Tĩnh

—

Lời răn dành cho Kỷ Trạch nhi:

Trong thư gửi cho các thúc phụ con lần trước, đã trả lời cho con danh mục thư pháp mẫu con hỏi. Quê ta nghèo nàn thiếu sách, nhưng khi con ra đời, số sách ở nhà ta đã gấp trăm lần so với những năm Đạo Quang. Sách không thể không mua nhiều nhưng xem thì không thể không biết chọn. Hàn Thoái Chi được gọi là thiên cổ đại nho nhưng cũng tự thuật rằng những sách mà mình thuộc nằm lòng không ngoài các loại: như “Dịch”, như “Thư”, như “Thi”, như “Xuân thu Tả truyện”, như “Trang tử”, như “Ly tao”, như “Sử ký”, như Tương Vân, Tử Vân. Liễu Tự Hậu tự bảo rằng những sách mà mình tâm đắc chính là: “Dịch”, “Thư”, “Thi”, “Lễ”, “Xuân thu”; bên cạnh đó là: “Cốc Lương”, “Mạnh”, “Tuân”, “Trang”, “Lão”, “Quốc ngữ”, “Ly tao”, “Sử ký”. Sách mà nhị công đọc đều không quá nhiều.

Xét người giỏi về cổ văn bản triều, cha thích nhất là cha con Vương thị ở Cao Bưu, đã từng nhắc với con nhiều lần. Nay các sách khảo đính trong “Độc Thư Tạp Chí” của Quan Hoài Tổ tiên sinh, có “Dật châu thư”, “Chiến quốc sách”, “Sử ký”, “Hán thư”, “Quản tử”, “Yến tử”, “Mặc tử”, “Tuân tử”, “Hoài Nam tử”, “Hậu Hán thư”, “Lão”, “Trang”, “Lã thị xuân thu”, “Hàn Phi Tử”, “Dương tử”, “Sở từ”, “Văn tuyển”, tổng cộng mười bảy loại. Lại thêm “Quảng Nhã sơ chứng”. Trong số sách khảo đính trong “Kinh Nghĩa Thuật Văn” của Bá Thân tiên sinh, có “Dịch”, “Thư”, “Thi”, “Châu quan”, “Nghi lễ”, “Đại đái lễ”, “Lễ ký”, “Tả truyện”, “Quốc ngữ”, “Công dương”, “Cốc Lương”, “Nhĩ nhã”, tổng cộng hai mươi loại. Cha con Vương thị uyên bác, xưa nay hiếm gặp, nhưng cũng chưa tròn đến ba mươi loại.

Ngoài Tứ thư, Ngũ kinh, cha thích nhất là Sử ký, Hán thư, Trang tử, bốn loại thêm cả “Hàn văn”, đã mười mấy năm rồi, tiếc thay không thể đọc kĩ tìm tòi. Lại thích “Thông giám”, “Văn tuyển” cùng với “Cổ văn từ loại toản” do Diêu Tích Bảo tuyển chọn, thêm cả bốn loại trong “Thập Bát Gia Thi Sao” do cha tuyển chọn, tổng cộng chỉ có hơn mười loại thôi. Tuổi nhỏ lập chí học hành, chỉ mong tinh thông một chuỗi mười mấy quyển sách này, từng viết bút ký, phỏng theo Cố Đình Lâm, Vương Hoài Tổ. Năm nay tuổi già răng rụng, có lòng mà không có sức, lập chí mà không thể thành, đêm về ngẫm nghĩ, hổ thẹn lắm thay. Nếu Trạch nhi có thể hoàn thành chí nguyện của cha, đọc sâu mà ngẫm nghĩ Tứ thư, Ngũ kinh và tám loại sách mà cha đã chọn, viết thành bút ký, tâm đắc ghi lại, nghi ngờ chạm đến, cha sẽ thấy vui sướng an ủi vô cùng, đêm ngủ ngon giấc, ngoài ra chẳng cầu gì hơn. Về hai mươi chín quyển sách cho cha con Vương thị khảo đính, nếu trong nhà không có, con có thể đưa vào danh sách, cha sẽ mua lần lượt gửi về.

Con đường học vấn, từ Hán đến Đường, phong khí giống nhau; từ Tống đến Minh, phong khí giống nhau; Quốc triều lại có riêng một phong khí, có danh tiếng trong đó chẳng ngoài Cố, Diêm (bách thi), Đới (Đông Nguyên), Giang (Thận Tu), Tiền (Tân Mi), Tần (Vị Kinh), Đoàn (Mậu Đường), Vương (Hoài Tổ), mà mỗi phong cách được định hình, đều có nhân tài xuất hiện. Con có chí đọc sách, không cần phô trương các hạng mục Hán học nhưng sách của quân tử thì không thể không xem.

Phàm có sở kiến gì có thể bẩm báo tùy lúc, cha sẽ tùy thời dạy bảo thêm cho, so với gặp mặt đối đáp, càng dễ tiến bộ.

Ngày 21 tháng 4 Hàm Phong năm thứ 9.

Bình giải:

Trong bức thư này, Tăng Quốc Phiên nêu lên quan điểm một người nếu muốn có chút thành tựu thì quan trọng nhất là xem sách cần phải khéo chọn sách, như thế thì việc học mới được tập trung, mới có thể thực sự lĩnh hội được sự sâu xa thâm thúy của học vấn.

Khi cổ nhân dạy con, thường sẽ dặn dò “chọn mà đọc”. Rất nhiều gia huấn đều sẽ nhắc đến đọc sách cần phải “rộng trước sâu sau”. Đây là nói cho chúng ta biết, phải chọn lựa những sách nào có tác dụng định hướng và hỗ trợ chúng ta trên phương diện công việc, sự nghiệp và tương lai mà đọc. Tăng Quốc Phiên có soạn “Thánh triết họa tượng ký”, cho rằng đọc theo sách của ba mươi hai vị danh gia này thì có thể xử lý được căn bệnh tham lam cầu bác học, dốc lòng mà không chuyên chú. Ở thời cổ đại, cổ nhân từng có cách đọc mang tên “tứ biệt”, tức “sách mục trị, sách khẩu trị, sách tâm trị, sách thủ trị.” Cái gọi là mục trị tức là có những sách chỉ cần đọc lướt qua một lần thôi cũng được. Cái gọi là khẩu trị, chính là những sách mà nội dung cần phải học thuộc lòng. Cái gọi là tâm trị, chính là không những phải thuộc mà còn phải nghiền ngẫm cho sâu. Cái gọi là thủ trị, chính là phải chép lại những chương tiết và những đoạn quan trọng trong sách, đọc đi đọc lại. Như thế mới có thể nắm được tri thức trong sách tốt hơn.

Người đọc sách bình thường đều biết cái đạo “chọn sách mà đọc”, bởi vì ai cũng biết tinh lực của con người có hạn, không thể cái gì cũng đọc kĩ, nên mới phải lựa chọn. Trịnh Tiếp triều Thanh từng lấy Sử ký làm ví dụ, cho rằng “trận Cự Lộc”, “Hồng môn yến”, “Hẹn ở Cai Hạ” trong “Hạng Vũ bản ký” là đặc sắc nhất, đáng để thuộc lòng mà ngẫm đi ngẫm lại. Mao Trạch Đông đọc đi đọc lại “Dung Trai tùy bút”, cho đến khi gần tạ thế, vẫn còn đọc quyển sách này. Nhà thơ Tang Khắc Gia mấy chục năm như một vẫn say sưa đọc và nghiên cứu “Cổ văn quan chỉ”; tiểu thuyết gia Tôn Lê đọc đi đọc lại “Liêu Trai” đến mười lăm năm. Họ đều là những hình mẫu minh họa “chọn sách mà đọc”.

Ngoài ra còn có Vương Mai xuất thân thế gia quan lại, từ nhỏ say mê đọc sách, mà xu hướng và phương pháp mà ông đọc sách không giống người thường. Thời thơ ấu khi đọc đến Chu tử di thư, ông đã cảm khái thốt lên rằng: Học hành đâu chỉ để điền từ viết văn mà quan trọng hơn là học cách làm người. Thế nên ông đòi hỏi bản thân “mỗi một lời nói cử chỉ” đều phải phù hợp với tiêu chuẩn đạo đức, mỗi khi đêm xuống đều yên lặng ngồi suy tư chuyện mà buổi sáng đã làm có vi phạm yêu cầu về lễ nghĩa hay không. Ông còn chủ trương đọc sách thì phải biết chọn. Ông nói: “Sách của cổ nhân” là kết tinh trí tuệ, có rất nhiều cổ nhân nhờ đọc sách mà được dẫn dắt sau đó trở thành “thánh nhân”, nhưng hậu nhân lại “mê muội trong sách”. Cái gọi là “sách của cổ nhân”, cũng tức là cái mà ông cho rằng sách của thánh hiền như nguồn cội, dò mới thấy sâu, đẩy mới thấy rộng; còn “sách của hậu nhân” tức là những “sách lệch lạc, ngu muội, xoàng xĩnh”, “lý không đủ làm nảy nở cái uyên áo của thiên nhân, tình không đủ tả cái tinh của sự vật”, đọc lâu sẽ khiến người ta “thần khí” sa sút, trở thành “người mê muội”, thế nên ông đề xuất với thư tịch thì phải “phân biệt được chân với ngụy”, lúc đọc sách cần biết xem xét và lựa chọn cho khéo. Do kiên trì với quan điểm đọc sách này nên trừ “Tứ thư”, “Ngũ kinh” ra, ông chỉ trải nghiệm chư tử và văn chương của bát đại gia Đường Tống sau này.

Đối mặt với kinh thư điển tịch đồ sộ to lớn, kẻ sĩ cổ kim không biết đã phải phí bao nhiêu thời gian và tâm huyết, dốc sức vào học vấn, đặc biệt là thời đại chú trọng công danh thì đọc sách càng giống như con đường trọng yếu để bước vào hoạn lộ.

Trong U Mộng Ảnh của Trương Triều đời Thanh có một đoạn văn rất trí tuệ, rằng: “Ở đời không nên khắt khe, nhưng đọc sách không khắt khe không được; ở đời không nên tham lam, nhưng đọc sách không tham không được.” Ý của nó là, với việc gì cũng không nên quá mức khắt khe nhưng nếu là đọc sách thì không thể không khắt khe được; mọi chuyện đều không nên tham nhưng nếu là đọc sách thì không thể không tham được. Thực ra cũng chính là lời Tăng Quốc Phiên đã nói: “Mua sách không thể không mua nhiều nhưng xem sách không thể không biết chọn.” Cũng là nhấn mạnh chuyện mua sách, đọc sách nhưng phải có có niềm tin kiên định không lay chuyển nổi. Bởi sách nhiều mênh mông có thể giúp người ta gia tăng tri thức, mở rộng lĩnh vực kiến thức, mà thận trọng lựa chọn thư tịch để đọc kĩ, ắt sẽ giúp con người hiểu được đạo lý, tư duy mẫn tiệp, trở thành nhân tài chuyên môn trong một lĩnh vực.

—

A Tĩnh:

Đọc bài này cũng hơi xấu hổ =)), sách mà Tăng Quốc Phiên biết tôi đều biết nhưng số sách đã đọc trong đó không nhiều, thực không phải là người biết chọn sách mà đọc =)). Riêng lời khuyên đọc nên biết chọn thì tôi cho đây là lời khuyên đúng. Thời gian con người có hạn, sức lực của con người cũng có hạn, không thể bạ thứ gì cũng đọc, chỉ lãng phí sức lực và thời gian mà không bổ béo gì. Tuy nhiên nếu giới hạn “sách đáng đọc” vào một số lượng hoặc đề tài hạn hữu thì cá nhân tôi lại cho là không cần thiết, bởi nó quá cực đoan. Làm vậy là cố tình phân bậc nhu cầu tinh thần của những cá thể riêng biệt. Cái “tứ biệt” mà Lý Vấn Cừ nhắc đến, bao hàm cả sách để đọc lướt qua một lần cũng được hay sách đọc để suy ngẫm, rõ ràng đã đặt những sách đọc để ngẫm cao hơn sách đọc để giải trí. Song, không phải ai cũng có nhu cầu đọc để hoàn thiện bản thân hay cầu sở đắc, khải ngộ gì. Nhu cầu nâng cao tri thức, vững mạnh tinh thần là nhu cầu chính đáng, nhưng giải trí hay làm phong phú thêm tình cảm và đời sống tinh thần cũng là nhu cầu chính đáng. Thế nên cá nhân tôi ủng hộ vì thời gian và sức lực có hạn nên một người khi chọn sách cần biết mình chọn sách đó đọc là để phục vụ nhu cầu nào mà không phải đọc chỉ đơn giản là vì “đói”, kiểu “ăn” đó không tốt cho sức khỏe tinh thần, cũng như ăn theo thói quen, ăn “fastfood” không tốt cho sức khỏe lắm, thỉnh thoảng thì có thể nhưng lâu dài thì không nên. Sau khi xác định mình đọc để phục vụ nhu cầu gì thì chỉ cần nhu cầu đó được thỏa mãn, mỗi loại đọc đều có ý nghĩa riêng của nó.

ĐĂNG KÝ RÌNH MÒ

MỤC LỤC

0
Các hạ muốn nói gì thì click đây!x