TĂNG QUỐC PHIÊN GIA THƯ
PHẦN TU THÂN – (20): Hai thói xấu dẫn đến thất bại
Dịch (láo): A Tĩnh
—
Cửu đệ Nguyên Phủ thân mến:
Ngày mùng ba, người trong bậc nhất đẳng của Lưu Phúc quay về, nhận được thư em, đã tường tất cả.
Vây khốn thành giặc đã lâu, theo tính toán, chẳng bao lâu sau sẽ có thể công phá. Duy chỉ có việc cắt đứt tình báo của địch là quan trọng nhất, em nên đích thân đi làm.
Tứ trạch trong nhà đều bình an. Em Quý vẫn đang ở Hương Đàm, em Trừng vừa về từ huyện thành vào mùng hai. Sức khỏe anh không tốt, mùng hai ở Bạch Ngọc đường, đêm không an giấc. Em Ôn khi nào đến Cát An? Ở huyện thành, Trường Sa mọi nơi vẫn suông sẻ chứ?
Cổ nhân nói có hai thói xấu dẫn đến thất bại: Là kiêu ngạo, là lắm lời. Khuyết điểm của Đan Chu chính là kiêu ngạo và hay cãi cọ, tức là lắm lời. Xét các vị công khanh trứ danh trong lịch sử, đa phần đều tan nhà nát cửa bởi hai thói này. Bình sinh anh có bệnh cố chấp, cũng có tính kiêu ngạo; không đến nỗi lắm lời nhưng xuống bút cũng gần như hay cãi cọ. Bình tĩnh ngẫm lại lỗi lầm của mình, mọi chỗ mọi nơi phạm phải sai lầm đều có nguyên nhân không ngoài hai vấn đề ấy.
Em Ôn tính cách có phần giống anh nhưng nói năng lại còn gắt gỏng hơn. Ngạo mạn hơn người không cần phải dùng lời nói, có loại thông qua thần thái, có loại thông qua nét mặt. Thần thái của em Ôn có phần oai vệ, vẻ mặt lại có vẻ tàn bạo, đều là cái dễ lấn át người khác nhất. Phàm nội tâm không nên bấu víu vào cái gì cả; nội tâm mà có cái bấu víu ắt thể hiện ra ngoài nét mặt. Nói về dòng dõi, danh vọng của anh gần đây giảm mạnh, e rằng sẽ liên lụy đến con em; trên phương diện tài trí, gần đây số lượng nhân tài được rèn luyện ra trong quân đội rất đông mà các em cũng không có chỗ hơn người nên đều không có gì để bấu víu. Chỉ nên khiêm nhường kiềm chế, nói phải giữ lời, làm phải nghiêm túc, làm vậy họa may có thể cứu vãn sai lầm lúc trước, chỉnh đốn lại chí khí. Bằng không, sẽ bị người khác xem thường. Em Nguyên thận trọng trải đời, khá là thỏa đáng. Em Ôn hay cười cợt chế giễu người khác, muốn tỏ ra hơn người, e khó tránh khỏi những tập khí xấu. Không thể không quyết liệt cảnh tỉnh chính mình! Không thể không kiên quyết sửa sai! Nghe nói trong huyện có chuyện cười nhạo tùy tiện, trách tội người nói không hợp ý mình, phải cảnh cáo ngay lập tức. Anh ở trong quân đội nhiều năm, sao lại không có gì hay để học hỏi? Cũng chỉ vì chữ kiêu ngạo này mà trăm việc chẳng nên được một. Thế nên khẩn thiết dạy dỗ các em nên lấy đó làm gương.
Vợ của cửu đệ gần đây đã khỏe, không cần lo lắng nhớ mong. Em Nguyên ở quân doanh nên chấn chỉnh tinh thần, không được chểnh mảng. Khẩn thiết dặn dò. Anh Quốc Phiên thủ thảo.
Mùng sáu tháng ba năm Hàm Phong thứ tám.
Bình giải:
Đời người nếu như có thể làm được một việc khiến bản thân hãnh diện thì thật lấy làm an ủi. Nhưng con người không thể vì thế mà trở nên kiêu ngạo, có thể kiêu hãnh nhưng không nên kiêu căng, bởi vì kiêu căng lâu ngày sẽ khiến chúng ta hống hách lấn át người khác, hơn nữa sẽ rước họa vào thân. Bởi thế mới nói, kiêu ngạo có thể nhường cho người khác chứ bản thân thì không được, bạn bè thân thích hoặc bất kì ai cũng có thể kiêu ngạo vì bạn nhưng chỉ có bạn là không thể vì thế mà kiêu ngạo vì chính mình.
Đời người có rất nhiều nhân tố có thể dẫn đến thất bại cho họ mà kiêu ngạo chính là một trong số đó. Kiêu ngạo có thể khiến một người không biết tiến thủ, từ đó lười biếng lêu lỏng; kiêu ngạo còn có thể khiến người ta lạc mất phương hướng, khó thể đưa ra phán đoán chính xác. Cho dù gặp được cơ hội cũng sẽ bỏ lỡ thời cơ, sắp thành lại bại.
Tăng Quốc Phiên hiểu thấu cái hại của việc kiêu căng, thế nên trong thư ông mới nhắc em mình rằng: “Cổ nhân nói có hai thói xấu dẫn đến thất bại: Là kiêu ngạo, là lắm lời. Khuyết điểm của Đan Chu chính là kiêu ngạo và hay cãi cọ, tức là lắm lời. Xét các vị công khanh trứ danh trong lịch sử, đa phần đều tan nhà nát cửa bởi hai thói này”. Bởi thế, Tăng Quốc Phiên không chỉ lấy đó để sửa mình mà còn cảnh cáo các em phải đề cao cảnh giác với hai thói xấu ấy.
Bài trừ kiêu ngạo của Tăng Quốc Phiên được thể hiện trong mọi phương diện đời sống của ông. Ví dụ như: Năm 1863, Tăng Quốc Thuyên tiến quân vào Vũ Hoa Đài, giành được thắng lợi, lập được chiến công. Nhưng Tăng Quốc Phiên vẫn yêu cầu em mình không được tranh giành công lao này. Ông cho rằng làm vậy là đang dốc sức trở nên khiêm tốn. Ngoài ra, Tăng Quốc Phiên làm quan cũng không kiêu ngạo. Việc này có liên quan đến quá trình rèn luyện của ông. Những năm Đạo Quang, ông làm quan ở kinh thành, bởi vì tuổi trẻ hăng máu, đương nhiên cũng có phần ngạo mạn, thường đấu đá với những người có danh khí; những năm đầu Hàm Phong, ông tổ chức huấn luyện quân đội ở Trường Sa cũng thường trách tội người khác, gây thù chuốc oán; đến năm Hàm Phong thứ năm thứ sáu, trên chiến trường Giang Tây, ông lại nảy sinh mâu thuẫn với quan viên địa phương. Năm Hàm Phong thứ bảy tám, ông chịu tang ở nhà, trải qua khoảng thời gian phản tỉnh này, ông dần nhận ra những việc bất lợi mà bản thân gặp phải trong đời đều vì bản thân ngày thường kiêu ngạo, thường chỉ trích người khác.
Trước năm ba mươi tuổi, Tăng Quốc Phiên rất thích nói, hơn nữa lời nói còn toát ra cảm giác khắt khe khiến người ta hết sức bất mãn. Tuy bản thân ông có tài năng nhất định nhưng chẳng ai muốn qua lại với ông mà chỉ kính trọng mà xa lánh. Bởi vì bất luận là trên bàn ăn hay ngoài cuộc sống, lời nói của ông thường vô tình khiến người ta rơi vào trạng thái xấu hổ. Thời gian lâu dần, danh tiếng của ông truyền ra ngoài cũng dần xấu đi. Về sau, đồng liêu ở viện Hàn Lâm đều dần xa lánh ông.
Tăng Quốc Phiên thường nếm trải cảm giác bị cô lập, từ đó bắt đầu dần phản tư sâu sắc, cuối cùng hiểu ra được cái đạo làm quan: Kiêu ngạo, lắm lời là hai khiếm khuyết dẫn đến sự thất bại trên quan trường rồi rước họa vào thân của các khanh đại phu trong lịch sử, thế nên nhất định phải tránh xa hai mối nguy hiểm này. Bởi thế ông thường xuyên tự khích lệ mình. Cứ vậy mà dần dần sửa được những thói xấu đó, đến tuổi xế chiều, cái cảnh giới ‘khiêm tốn’ mà ông đạt được khiến người ta vô cùng kính phục. Ông không chỉ khiêm tốn trên quan trường mà còn thường khiêm nhường với quyền lực mà mình nắm trong tay.
Trong lá thư này, Tăng Quốc Phiên nói em Ôn có tính cách giống hệt như ông thời trẻ, hơn nữa nói năng còn gắt gỏng hơn. Tăng Quốc Phiên chỉ trích hành vi này, nói cái khí thế kiêu ngạo hiếp người đó sẽ biểu hiện ra thành lời nói, thần thái và nét mặt, nhất định phải thường xuyên kiểm điểm hành vi của mình. Đồng thời, ông cũng nghiêm khắt phê phán hành vi thường xuyên cười cợt chế giễu, vờ như hơn người của em Ôn, yêu cầu em mình phải lập tức sửa đổi thói xấu đó.
Từ đó có thể thấy, phương diện sự nghiệp và sửa mình của Tăng Quốc Phiên lấy bài trừ kiêu ngạo làm yếu tố tiên quyết, cũng là phương pháp giúp ông bất bại trong đời.