TĂNG QUỐC PHIÊN GIA THƯ
PHẦN TU THÂN – (11): Đạo của trời đất, là cương nhu hài hòa
Dịch (láo): A Tĩnh
—
Hai em Nguyên, Quý thân mến:
Em Nguyên xưa nay không quá để tâm cái đạo “người gạt cho bằng” hay “trời gạt cho bằng” [1]. Mà việc “thiên hạ đầy người nịnh hót, thiên hạ ỷ mạnh hiếp yếu” há có phải mới xảy ra ngày đầu đâu? Từ xưa đã thế. Từ đế vương nhị tướng [2] không ai mà chẳng độc lập tự cường làm nên. Dù là thánh hiền cũng phải có đường tự lập tự cường riêng của mình, thế nên mới có thể độc lập can trường, không gì lay chuyển nổi. Nhiều năm trước anh còn ở kinh thành, hay kết thù với những người có danh tiếng lớn địa vị cao, cũng không hẳn là có ý ưỡn ngực thẳng lưng không sợ cường quyền. Gần đây hiểu được đạo trong trời đất là cương nhu hài hòa, không thể thiên lệch. Mềm quá ắt nhão, cứng quá ắt gãy. Cứng không phải bạo ngược, chỉ là mạnh mẽ; mềm không phải mềm yếu, mà là khiêm cung nhượng bộ. Làm việc, công tác, ắt phải mạnh mẽ; mà tranh cường trục lợi, ắt phải nhún nhường; khai sáng gia nghiệp, ắt phải mạnh mẽ; giữ của hưởng lạc, ắt phải nhún nhường; ra ngoài tiếp đón người khác, ắt phải mạnh mẽ; vào nhà hưởng thụ với gia đình, ắt phải nhún nhường.
Nếu một mặt kiến công lập nghiệp, hưởng thụ danh tiếng bên ngoài, mặt khác lại đòi nhà đòi đất, mong được hưởng thụ; hai đằng đều muốn no đủ, hoàn toàn không có ý nhún nhường, ắt không thể vững bền. Anh rất tin vào điều ấy, hai em cứ âm thầm trải nghiệm.
Đồng Trị nguyên niên, ngày hai mươi tám tháng năm.
Biện giải:
Trong xử thế, làm người, Khổng – Mạnh đều chủ trương thẳng thắn, chân thành, mà pháp gia như Thân – Hàn [3] lại chủ trương lấy mạnh chế mạnh, lấy cứng đối cứng. Còn Lão – Trang [4] lại chủ trương lấy nhu khắc cương, lấy yếu địch mạnh, “Vật chí nhu trong trời đất rong ruổi theo vật chí cương trong trời đất”. Tăng Quốc Phiên dùng cách nói của Đạo gia soi vào cách hành xử của mình trước đây, phát hiện ra bản thân lúc nào cũng quá mức thẳng thắn, dùng cái chí thành của Nho gia và cường quyền của Pháp gia để tỏ ra mình dứt khoát nhanh gọn, tưởng như là kẻ mạnh nhưng kết quả là đi đâu cũng gặp trở ngại, thực tế là thất bại, là kẻ yếu. Cuối cùng đi đến bước trên dưới xung quanh đều là kẻ thù, trước sau mọi chỗ đều là trở ngại.
Bởi thế, ông tổng kết thành đạo lý “mềm không phải là nhát mà là một loại quyền biến lấy lùi làm tiến, một loại mưu kế cao thâm làm kẻ địch kiêu ngạo còn mình âm thầm tích lũy sức mạnh”. Tự tỏ ra mình yếu thế có thể khiến kẻ địch không để ý mà giữ được an toàn. Người quá “cứng”, mũi nhọn quá bén rất dễ chiêu đến thị phi, bộc lộ chỗ thiếu sót của mình, trở thành kẻ “yếu” mà thất bại, cực nhu không phải nhu mà chí cương chẳng phải cương!
Ngày 7 tháng 6 năm 1858, Tăng Quốc Phiên sau khi trải qua một khoảng thời gian u uất bất đắc chí lại một lần nữa xuất sơn, chiêm nghiệm chỗ huyền diệu của triết lý xử thế “cực nhu không phải nhu mà chí cương chẳng phải cương”. Sau khi xuất sơn, Tăng Quốc Phiên trước là đi gặp Lạc Bỉnh Chương và Tả Tông Đường, nhằm lấy được sự cảm thông và ủng hộ của những nhân vật phe thực lực Tương – Hồ. Sau đó ông đi khắp các nha môn, ngay cả nha môn nhỏ như Trường Sa, Thiện Hóa cũng được ông đích thân đến viếng. Đường đường là đại soái Tương Quân mà không so đo thù xưa hận cũ, khiêm cung hữu lễ, khiến quan trường trên dưới Trường Sa đều cảm thấy Tăng Quốc Phiên mới vừa xuất sơn đích thực như biến thành người khác, nếu Tăng đại soái đã khiêm tốn như vậy, bọn họ cũng đồng loạt bày tỏ sẽ dốc toàn lực ủng hộ Tương Quân tiêu diệt quân Thái Bình. Một lần thăm viếng và liên lạc của Tăng Quốc Phiên đã giành được tiếng thơm của trên dưới quan viên tỉnh Hồ Nam, bọn họ đều bày tỏ “cần quân sẽ cho quân, cần dũng sẽ cho dũng mà cần lương thực ắt hiến lương thực”.
Từ xưa đến nay, người thường đều được dạy rằng: Làm người phải tỏ ra kiên cường, không được tỏ ra yếu đuối; làm người phải chứng tỏ thông minh, không được tỏ ra ngu xuẩn. Mà trên thực tế, phàm là việc gì mà muốn đạt được mục đích của mình thì hẳn nên vừa nhu vừa cương, không thể sùng bái một mặt duy nhất, bằng không sẽ khiến sự tình nửa đường gãy gánh hoặc mất đi khống chế. Con đường dẫn đến thành công thực sự mấu chốt nằm ở cách tư duy, biến cách thức mềm dẻo thành rắn rỏi mới là đường đúng.
—
[1] Nguyên là bốn chữ “nhân khái, thiên khái”. Xuất phát từ câu “斗斛满则人概之, 人满则天概之” (Đấu hộc mãn tắc nhân khái chi, nhân mãn tắc thiên khái chi) của Quản Tử, nghĩa là “đồ trong đấu mà đầy ắt có người gạt bằng, người mà đông ắt có trời gạt bằng”. Đại để là cái gì thừa sẽ bị cắt phần dư đi.
[2] Nguyên văn là tướng tướng, một chữ tướng là trong tể tướng, một chữ tướng là trong tướng quân. Vua, tướng đều là những người đứng đầu.
[3] Thân là Thân Bất Hại, Hàn là Hàn Phi Tử: đều là triết gia thuộc trường phái pháp trị, gọi là pháp gia.
[4] Lão Tử và Trang Tử: Tiêu biểu cho Đạo giáo, trường phái vô vi.
—
A Tĩnh:
Rất trung dung, vật cực tắc phản, giữ cho mọi thứ luôn vừa phải mới mong vững được.
Cơ mà đứng dưới mái hiên người ta thì phải cúi đầu, đã có việc cần đến người ta thì nhún nhường chịu thiệt để người ta góp công góp sức cho vốn là lẽ hiển nhiên trên đời. Người đã cần đến người khác mà còn ngông nghênh hất mặt lên trời tưởng đâu ta đây là nhất, ai cũng phải nghe ta thì được gọi là không biết điều ấy. Tôi nghĩ cái này vốn là lẽ dĩ nhiên, không cần phải biện giải quá nhiều như trên.