TĂNG QUỐC PHIÊN GIA THƯ
PHẦN TU THÂN – (17): Công danh được mất, đều đã được định sẵn trên đời
Dịch (láo): A Tĩnh
—
Gửi Kỷ Hồng nhi:
Những người từ nhà ta đến quân doanh phần lớn đều khen con cư xử lễ độ, cha rất lấy làm an ủi. Phàm là người ai cũng hi vọng con cháu mình thăng quan tiến chức nhưng cha không muốn con làm quan lớn gì mà thà rằng con làm người quân tử đọc sách, sáng suốt. Cần kiệm liêm chính, quen với cực nhọc, an lạc được mà cần kiệm cũng được, ấy chính là người quân tử.
Cha làm quan hai mươi năm, không dám để mình nhiễm thói quan viên, ăn mặc đi lại vẫn theo nếp nhà mà đơn giản, cực kỳ tiết kiệm cũng được mà sung túc một chút cũng được, chỉ là không dám quá mức sung túc. Phàm các nhà quan lại đều dễ từ cần kiệm thành xa hoa chứ khó lòng từ xa hoa biến ra cần kiệm. Tuổi con còn nhỏ, tuyệt đối không thể chỉ biết mê ăn sung mặc sướng mà không tập cho cần kiệm. Bất luận giàu sang nghèo hèn, sĩ nông công thương thì cần cù tiết kiệm chưa hẳn không vui; xa hoa lười biếng, chưa chắc không mất sạch. Con không được gián đoạn việc đọc sách viết chữ, sáng phải dậy sớm, chớ có phá hỏng nề nếp mà ông bà tổ tiên truyền lại. Cha chú của cha đều dậy lúc trời tờ mờ sáng, hẳn con cũng biết.
Phú quý công danh đều được số mệnh định sẵn, nửa do con người nỗ lực, nửa do ý trời. Duy chỉ có việc học theo thánh hiền là hoàn toàn do con người làm chủ chứ không liên can gì thiên mệnh. Cha lập chí học để trở thành thánh hiền, song thời trẻ lại ít bỏ công rèn luyện, đến nay khó tránh ngẫu nhiên nói bậy làm bậy. Con phải tập hành xử chín chắn, nói năng cẩn trọng, mới có được nền tảng lập đức.
Thủ dụ. (Lúc này đang ở ngoài cổng Phụ Châu, Giang Tây)
Đêm 29 tháng 9 năm Hàm Phong thứ sáu.
Bình giải:
Với việc làm quan, Tăng Quốc Phiên cho rằng: “Phàm là công danh phú quý đều là việc đã định sẵn trong số mệnh, một nửa là nhờ vào con người nỗ lực tranh giành, nửa còn lại do thượng thiên quyết định.” Với công danh phú quý mà mình chưa chắc có được, nếu cứ cố chấp theo đuổi, ngược lại sẽ đánh mất bản tính. Thế nên Tăng Quốc Phiên mới viết trong lá thư này rằng hi vọng con trai mình có thể làm thánh hiền, đọc nhiều sách, bởi vì việc này hoàn toàn do chính bản thân mình làm chủ. Như Mạnh Tử từng nói: Thứ gì cầu mà được ắt là thứ có thể mất. Lấy việc học làm thánh hiền làm mục tiêu mới không lầm đường lạc lối.
Năm Đạo Quang thứ mười lăm, Tăng Quốc Phiên cư ngụ ở quận quán Trường Sa trong kinh thành, tham dự hội thi toàn quốc nhưng không trúng cử bèn ở lại kinh thành nghiên cứu kinh sử. Năm Đạo Quang thứ mười sáu lần nữa thi lại nhưng vẫn không trúng, ông ý thức được rằng “Nỗ lực cả đời chưa chắc làm nên nghiệp lớn.” Thế nên ông liền rời khỏi kinh thành, quyết định đến Giang Nam ngoạn cảnh một phen. Năm Đạo Quang thứ mười sáu, Tăng Quốc Phiên đã đi qua Thanh Giang, Dương Châu rồi về theo hướng Kim Lăng, Tố Giang. Bởi vì ở lại kinh thành lâu quá mà tiền bạc chẳng còn dư mấy khiến kinh tế eo hẹp, ông liền mượn người đồng hương là tiên sinh Tịch Tác Mai đang làm Tri phủ huyện Hoài Ninh một trăm lượng bạc. Lúc đi qua thành cổ Kim Lăng, ông dùng hết số bạc đã mượn để mua sách. Bởi số bạc đã mượn còn lại không nhiều, ông lại đem quần áo, tay nải tùy thân bán đi để bù vào. Lúc về đến nhà, ông bày hết cả bộ Nhập Nhị Sử mình đã mua ra làm cha ông vô cùng kinh ngạc. Hỏi rõ nguyên do trong đó xong, Trúc Đình công hết sức vui mừng lại nhắc nhở con rằng: Con mượn tiền mua sách, cha nhất định trả giúp con. Nếu con có thể khoanh tròn những điểm quan trọng của tất cả sách này, ấy mới không phụ kỳ vọng tha thiết cho dành cho con.” Tăng Quốc Phiên nghe phụ thân nói vậy thì rất chấn động, từ đó về sau, sáng sớm ông liền thức dậy đọc sách đến nửa đêm mới nghỉ. Ông chưa từng bước chân ra khỏi phòng gần như tròn cả một năm, gần như đã đánh dấu gần hết Nhập Nhị Sử. Từ đó, con đường thi cử của Tăng Quốc Phiên một đường tấn tới, mười năm bảy lần thăng chức, lên đến mười bậc.
Năm Đạo Quang thứ mười tám từ chức Đồng Tiến Học Sĩ được ban, trước sau Tăng Quốc Phiên được tấn phong làm Hàm Lâm Viện Thứ Cát Sĩ, Quốc Sử Quán Bạn Tu Quan, Hàn Lâm Viện Thị Độc, Lỗ Sự Phủ Hữu Xuân Phường Tả Thứ Sĩ, Hàn Lâm Viện Thị tiến học sĩ, đến năm Đạo Quang thứ hai mươi bảy đã thành đại thần nhị phẩm – Nội các học sĩ kiêm Lễ bộ Thị lang. Đến tháng giêng năm Đạo Quang thứ mười chín, Tăng Quốc Phiên 39 tuổi nhậm chức Lễ bộ Hữu thị lang, tháng tám kiêm Binh Bộ Hữu thị lang. Đúng như ông tự nói về mình: Công danh khoa cử cả đời ta cực kỳ thuận lợi.
Đời người có được có mất, được có thể khiến người ta vui mừng hớn hở, mất có thể làm người ta đấm ngực giậm chân. Đó là hiện tượng bình thường trong đời sống. Có vài người đắc ý quên hình, từ đó mà bước đến một cực đoan khác; có vài người vì thất vọng đến mức hoàn toàn tuyệt vọng. Cuộc đời của một con người không thể chỉ vì chút thành tích mà vui mừng quá đỗi mà phải biết còn có mục tiêu cao xa hơn đang chờ mình đuổi theo. Đồng thời, cũng không thể vì một chút trắc trở mà oán trời trách người, cần biết là, có biết bao nhiêu người đều đi lên từ nghịch cảnh mà có được thành công. Những người đức cao vọng trọng thời cổ đại ấy đều là người mà vui buồn của họ không bị chi phối bởi hoàn cảnh và sự vật khách quan, cũng không thay đổi vì sự được mất của chính bản thân mình mà phải là “được mất tùy duyên”, “được không quá vui, mất không quá buồn”.
—
A Tĩnh:
Trên đời có một phương pháp tất thắng trong việc kiểm soát, ấy chính là chuyện gì mà có sự tham gia quyết định của người khác thì mình đều không quản được kết quả của nó, nên nếu muốn quản được ra đúng kết quả như mình mong muốn thì phải chọn chuyện 100% kết quả do chính tác động của mình. Những chuyện ấy mới mới là chuyện mình quản nổi, mà chuyện mình quản nổi thì mình hẵng quản =)). Ví dụ, tôi không quản nổi người khác nghĩ gì hay nói gì về tôi nên cách chắc cú nhất là không thẹn với lòng. Không quản được đánh giá của người khác về mình nhưng chắc chắn quản được đánh giá của bản thân về chính mình, nên sống sao để tự bản thân mình thấy mình tốt đẹp đã rồi hẵng mong người ta cũng thế. Quả nhiên đọc người có tư tưởng giống mình dễ get thật =))