TĂNG QUỐC PHIÊN GIA THƯ
PHẦN TU THÂN – (14): Tự sửa mình cho mạnh mẽ hơn
Dịch (láo): A Tĩnh
—
Em Nguyên thân mến:
Mùng 6 tháng 9 tiếp được thư em ngày 27, 28 tháng 8; mùng 10 nhận thư mùng 5 gửi từ Phàn thành, đã rõ tất cả.
Chuyện “thuận trai” đã được tấu lên, chỉ mong nội đình ra chiếu không để lại dấu vết, người tiếp nhận không cản trở đã là may lắm rồi.
Em cho rằng thành bại do vận mệnh, anh tin chắc thế; còn cho mình là kẻ mạnh lần nào cũng có thể nắm chắc phần thắng thì anh lại không tin điều ấy. Phàm là nước mạnh, ắt phải có nhiều tôi hiền; nhà vững, ắt phải có nhiều con hiếu. Việc này cũng do vận mệnh, không phải chỉ do người tính. Về phần một người mạnh mẽ, không gì ngoài ba kiểu như Bắc Cung Ửu (dũng cảm), Mạnh Thi Xả (nhân hậu) và Tăng Tử (đạo lý). Mạnh Tử gồm thâu nhân nghĩa vào thân mà chưa thỏa mãn, cũng giống như Tăng Tử tự phản tỉnh mà ước thúc chính mình. Duy chỉ có cái mạnh của Trọng Điền [1] được Tăng Tử, Mạnh Tử và Khổng Tử nói đến là có thể bền vững hơn một chút. Ngoài ra, cái mạnh của đấu trí đấu sức đều vì mạnh mà quá phấn khởi cũng vì mạnh mà thất bại to. Từ xưa đến nay như Lý Tư, Tào Tháo, Đổng Trác, Dương Tố, ai nấy đều có trí tuệ tuyệt thế vô song mà ai nấy cũng thất bại thê thảm hơn hẳn người thường. Gần đây có Lục, Hà, Tiêu, Trần đều tự cho mình là anh hùng mà không giữ được kết cục tốt đến sau cùng. Thế nên thế hệ của chúng ta nhất định phải sửa mình để mạnh mẽ chứ không thể mạnh mẽ hơn nhờ việc thắng người khác. Nếu chuyên tranh đoạt hơn thua để chứng tỏ mình mạnh mẽ thì cái mạnh mẽ đó có đi đến được tận cùng không, tương lai còn chưa biết rõ, cho dù cuối đời vẫn có thể ngang ngược vững vàng cũng không phải con đường người quân tử nên đi.
Lần này bọn giặc chạy thoát về phía đông, quân phía đông thắng được hai trận nhỏ, một trận to. Lưu, Phan thắng lớn một lần, thắng nhỏ không biết bao nhiêu mà kể. Như thể giáng một đòn trừng phạt nặng nề vào quân địch, làm chúng không dám lộng hành như nửa đầu năm. Chỉ mong không chạy thoát đến Thiểm (Tây), Lạc (Dương), cho dù chạy đến biên cương Hồ Bắc cũng có thể giáp công một cách hiệu quả.
Ngày mai anh định xin nghỉ phép thêm một tháng, tháng 10 xin bổ sung người vào chỗ khuyết nhưng vẫn giữ lại trong quân, khắc một con dấu gỗ để tiện dùng trên đường diệt giặc. Anh đã ghi chép lại tỉ mỉ.
Nhân tiện thăm hỏi sức khỏe em.
Ngày 12 tháng 9 năm Đồng Trị thứ năm.
Bình giải:
Tăng Quốc Phiên với tư cách là một nhân vật lớn trên mặt trận chính trị, chỗ khác biệt rõ rệt nhất của ông và các chính trị gia khác chính là quá trình kiến công lập nghiệp cực kỳ xem trọng phẩm cách tự hoàn thiện bản thân, đồng thời lại dùng sự hoàn thiện của phẩm cách mình mài giũa ra để đẩy mạnh việc kiến công lập nghiệp.
Trong mắt Tăng Quốc Phiên, đời người là một quá trình theo đuổi mục tiêu, không ngừng sửa mình cho mạnh mẽ. Thế nên chí hướng mà ông đặt ra cho mình, “người cao cả”, “muốn làm việc nhân nghĩa cho thiên hạ, để mọi vật ở vào vị trí đúng của mình”; “kẻ nhỏ nhoi”, “muốn bản thân ít phạm sai lầm, hành đạo vì vợ con, không làm trái những lời đã nói hòng dạy dỗ họ hàng cùng tông tộc.” Bất kể có thành hay không đều “lấy đó phương châm sống cả đời mình”. Từ đây có thể thấy rằng, hai mục tiêu của Tăng Quốc Phiên đúng như Mạnh Tử đã nói: “Đắc chí, ban ơn cho dân chúng, không đắc chí, tu thân để gặp đời. Nghèo phải giữ mình trong sạch, giàu phải lo cho thiên hạ.” Đây chính là cái đạo an thân của người quân tử. Trong lịch sử Trung Quốc, Tăng Quốc Phiên có thể coi là người hoàn chỉnh trong mắt của những người theo đuổi thành công, ông có đạo đức, có quân công, có văn tài. Cả đời ông đều xem tu thân như một phần rất quan trọng trong cuộc sống thường nhật của mình, quy nạp thành các phương diện gồm: chân thành, cung kính, tĩnh lặng, thận trọng, bền vững.
Đầu tiên là chân thành, thành thật, làm người trong ngoài thống nhất, tất cả mọi thứ thuộc về mình đều có thể công khai cho thế gian thấy, muốn thế phải chân thành rèn giũa chính mình. Thứ hai là cung kính, cái ấy nghĩa là kính sợ, làm người phải biết sợ hãi, không thể vô pháp vô thiên, mà phải biết kính sợ, biểu hiện bên trong không có tà niệm, biểu hiện ra ngoài là giữ thân đoan trang nghiêm nghị, có oai nghi. Thứ ba là tĩnh lặng, là chỉ lòng người; khí, thần, thể đều phải giữ cho nó ở trong trạng thái yên tĩnh nhẹ nhõm. Thứ tư là thận trọng, chỉ việc nói năng phải cẩn thận, không nói to, không nói dối, không nói lời sáo rỗi, phải nói lời thành thật. Thứ năm là bền vững, ý chỉ là sống có quy tắc, ăn uống chừng mực, sinh hoạt điều độ.
Trong năm chữ kể trên, cảnh giới cao nhất của nó chính là “tự mình thận trọng”, ý chỉ làm người nên thận trọng ở những nơi chỉ có một mình, cũng có nghĩa là nói con người trong những tình huống không bị ai giám sát cần phải học theo tiêu chuẩn của thánh nhân, áp dụng những quy tắc khắt khe nhất cho bản thân khi chỉ có một mình. Đây chính là cảnh giới cao nhất của tu thân.
Năm Đạo Quang thứ 22, Tăng Quốc Phiên đã ghi lại điều sau trong nhật ký của mình: Đêm qua mơ một giấc mơ, mơ thấy người khác kiếm thêm một khoản ngoại ngạch mà bản thân lấy làm ngưỡng mộ không thôi. Sau khi tỉnh dậy, ông buồn bã và tự trách bản thân, nói cái lòng hám lợi của bản thân nặng nề thế, nằm mơ cũng mơ thấy cái này, điều này là không thể tha thứ. Buổi trưa đến nhà bạn ăn cơm, lúc ngồi ăn biết được ai đó gặt hái được một khoản thu nhập ngoại ngạch, lòng lại thấy ngưỡng mộ. Ông viết rõ trong nhật ký của mình rằng, mới sáng phê phán chính mình mà ngay trưa đã phạm phải ngay, “thực là phường hạ lưu vậy”.
Mà điều đáng quý nhất chính là, Tăng Quốc Phiên bắt đầu tu thân từ năm 31 tuổi và liên tục duy trì đến cả nửa đời sau của mình. Trong ba mươi năm cuối đời này, cho dù thân là thống soái quân đội, ngày nào cũng trôi qua trong tiếng chém giết nhưng ông vẫn kiên trì phản tỉnh, tu dưỡng thân tâm mỗi ngày. Có thể nói, tu thân là nguyên nhân quan trọng nhất giúp sự nghiệp Tăng Quốc Phiên thành công.
—
[1] Tức Tử Lộ, một trong các đệ tử của Khổng Tử
—
A Tĩnh:
Chậc, bài này người bình giải viết đủ các khía cạnh mà tôi tấm tắc không thôi rồi, cũng hoàn toàn đồng ý, không có thêm ý kiến bổ sung hay phản bác nào. Người có thể hà khắc với bản thân ngay cả khi không bị ai giám sát thể hiện tính kỷ luật rất cao. Mà người dám phơi bày hết mọi mặt của bản thân ra cho người khác biết, nếu biết xấu hổ vì những điều chưa tốt của mình thì cách duy nhất chính là sửa trị hết những điều chưa tốt đó, cải thiện cho nó thành những điều tốt đẹp, thì khi phơi ra mới được thế nhân tán thưởng. Chỉ một ý này thôi đã thấy gồm thâu trọn vẹn cái lẽ tu thân của Tăng Quốc Phiên rồi, còn gì mà bổ sung nữa.