TĂNG QUỐC PHIÊN GIA THƯ
PHẦN TU THÂN – (16): Đời người phải biết kiên trì và hối lỗi
Dịch (láo): A Tĩnh
—
Em Nguyên thân mến,
Nhận được thư của Lý thiếu soái, biết bởi em trình tấu việc Tỉnh Tam và Nhậm Nghịch đối đầu, Đình quân và giặc Lại giao tranh làm cho Xuân Đình hết sức bất bình, dâng sớ nói thương tật của mình tái phát, xin bổ nhiệm người khác bù vào. Tiếp đó ông ta còn biên thư cho thiếu soái bảo em chỉ biết làm lợi cho mình. Đương lúc khó khăn trăm bề lại thêm bất hòa với người bạn chí thân, ắt hẳn tâm trạng em càng thêm khó chịu. Song chuyện đã đến nước này, cũng chỉ có cách nhẫn nhịn chịu đựng, bí quyết vẫn chỉ nằm trong hai chữ “hối cải” và “kiên định” mà thôi.
Chu Tử từng nói: “ “Hối cải” như xuân, vạn vật tích tụ chuẩn bị đâm chồi; “thuận lợi” như hè, vạn vật hết sức tốt tươi; “tiếc rẻ” như thu, vạn vật bắt đầu rụng mất; “hung hiểm” như đông, vạn vật cứ thế héo tàn.” Lại cũng từng nói dùng chữ “nguyên” ghép với chữ “xuân”, chữ “hanh” ghép với chữ “hạ”, chữ “lợi” ghép với chữ “thu”, chữ “trinh” ghép với chữ “đông”. Theo ý anh, chữ “trinh” cũng có nghĩa giống như “kiên trinh” (kiên định) vậy. Em bây giờ đang ở lằn ranh nguy hiểm, nếu có thể kiên định học theo cái đức thâu tàng của mùa đông, dùng “hối hận” để chớp được cơ hội tái sinh vào mùa xuân, liệu có thể vãn hồi được một ít chăng?
Nghe nói gần đây tả soái cũng cực kỳ khiêm tốn cẩn trọng, thời tiết ở Hán Khẩu bây giờ thế nào rồi? Em có được nghe tóm lược chưa? Thân Phu có cực kỳ nhiều trải nghiệm, nếu gặp phải tình huống nguy nan quá, cứ nói rõ với ông ấy, Cừ Thượng có thể ngấm ngầm tìm ra con đường lèo lái chiếc thuyền trong sóng to gió dữ, là nhân tài hiếm thấy trong Tư Đạo.
Mùng 2 tháng 3 năm Đồng Trị thứ 6.
Bình giải:
Tăng Quốc Phiên nhấn mạnh “kiên định”, “hối hận” là hai yếu quyết của đời người. Bí quyết của “kiên định” nằm ở năng lực tích trữ, bí quyết của “ăn năn” nằm ở khả năng nảy nở sinh cơ. Đây chính là phương pháp giúp một người vượt qua được nguy cơ.
Người “kiên định”, thái độ với người khác sẽ là ý chí bất khuất. Làm người như thế, ắt có được sự nâng đỡ của “chính khí”; đối xử với những người khác nhau bằng thái độ khác nhau, nhưng hành vi đối đãi chính xác với bản thân nên trước sau như một chứ không được tùy tiện cẩu thả. Với những người hung ác, nên lấy ác trị ác, quyết không thể mềm lòng nương tay, làm lỡ cơ hội chấn chỉnh tốt nhất.
Mạnh Tử từng nói: “Ta thường nuôi dưỡng trong mình một chí khí, chí khí đó… cực lớn cực rắn, khẳng khái mà vô hại, ắt có thể lấp đầy trời đất.” (Mạnh Tử – Công Tôn Sửu thượng). Trong mắt Mạnh Tử, một người với sức mạnh tinh thần tràn trề hào khí thì khi đối mặt với cám dỗ bên ngoài cũng được mà uy hiếp bên ngoài cũng được, đều có thể biến đổi mà không kinh sợ, trấn định mà an nhàn, đạt đến cảnh giới “tâm không xao động”.
Trong lịch sử có biết bao nhân vật làm người ta rung động, ví dụ như Sử quan Đổng Hồ nước Tấn không sợ chém đầu vẫn viết theo sự thực; Tô Vũ kiên trinh bất khuất, thề chết không hàng, chăn cừu ở Hung Nô mười chín năm; Nghiêm Nhan sau khi bị bắt đã hát vang rằng “Thục Trung chỉ có tướng quân mất đầu chứ không có tướng quân đầu hàng kẻ địch”; danh tướng Đông Tấn Tổ Địch dẫn binh vượt sông bắc phạt, đập chèo giữa dòng, thề phải chiếm lại trung nguyên; cùng với tác giả của “Xuất Sư Biểu” tràn ngập chí khí trung trinh và chính trực như Gia Cát Lượng, vân vân.
Chữ “hối” này là sinh cơ nảy nở vào mùa xuân, đây đích thực là diệu kế giúp vượt qua cửa ải khó khăn và nguy hiểm, tuân theo quy luật triết học âm dương tiêu trưởng, cương nhu hài hòa của đời người. Chữ “hối” này, từ góc độ bản thân mà xét, tức là phải biết kiểm điểm và phản tỉnh về lời nói và hành vi của bản thân mình. Con người chỉ khi biết cái dở của mình mới có thể cải thiện; chỉ khi biết xấu của mình mới có thể bổ khuyết. Phản tỉnh là động lực thúc đẩy bản thân tiếp tục tiến bước, không ngừng nâng cao cấp độ trí tuệ của mình trong “cây trí tuệ”.
Đời người sẽ đối diện với đủ thứ khó khăn. Có người khi đối diện với khó khăn sẽ trầm luân trong đó, mà cũng có người từ việc phản tư mà cảm ngộ được chân lý của cuộc đời, rút ra trí tuệ đời người, mở ra một hành trình mới.
Không chỉ trong nghịch cảnh mới cần phản tỉnh mà trong thuận cảnh càng cần phải phản tỉnh. Khi bản thân được khắp chốn reo hò cổ vũ vẫn phải kịp thời phản tỉnh chỗ chưa tốt của mình mà chỉnh đốn lại hành vi lời nói của bản thân, từ đó tìm được phương hướng tiếp tục tiến lên phía trước. Phản tỉnh đòi hỏi một tấm lòng rộng mở, đến mức “trong lòng tể tướng có thể chứa được thuyền”. Chỉ khi chứa chấp được quá khứ mới có động lực tiến lên. Ngoài ra, cần phải biết nông sâu, thường xuyên phản tỉnh.
Kẻ địch lớn nhất của đời người chính là bản thân mình, chỉ khi phản tỉnh, sửa chữa khiếm khuyết, chỉnh đốn sai lầm mới có thể hiểu được chuyện gì cần phải làm gì, mới có thể tìm được chân lý cuộc đời từ đó.
Tăng Quốc Phiên sở dĩ có thể trở thành bậc thánh hiền chính là bởi vì ông có đủ thản nhiên đối mặt với sai lầm của bản thân mình, xưa nay chưa từng mượn cớ cho sai lầm của mình hơn nữa cũng có thể nhận ra sai lầm và kịp thời sửa sai, còn từng phút từng giây tự mình phản tỉnh, như vậy mới giúp tính tình ông ngày càng hoàn thiện.
Ví dụ như: Có một lần, Tăng Quốc Phiên cùng người bạn thân của mình là Đậu Lan Tuyền cùng thảo luận với triết học, trong lúc thảo luận, Tăng Quốc Phiên không hiểu được ý của Đậu Lan Tuyền mà cứ hăng say phát biểu ý kiến, hơn nữa lời lẽ vô cùng khắt khe khiến rơi vào tình cảnh vô cùng gượng gạo. Sau chuyện đó, Tăng Quốc Phiên kiểm điểm bản thân, tỏ ý nhất định phải sửa đổi cái tật không chịu kiểm soát kiểm xúc của bản thân mà nói năng ngông cuồng khi đó. Nhưng vào tháng giêng năm 1843, ông hoàn toàn quên mất quyết tâm của bản thân mình. Bạn bè khuyên ngăn việc ấy nhưng ông vẫn lớn tiếng mắng chửi, chẳng chút kiêng dè. Sau việc ấy, Tăng Quốc Phiên sau khi phản tư lại bắt đầu kiểm điểm.
Từ đó có thể thấy, nhận diện được chính mình là một khởi đầu tốt nhưng thực hiện hành động mới là mấu chốt quyết định. Bởi thế, Tăng Quốc Phiên tự đặt ra ba điều răn đe chính bản thân mình: Phàm là người ngày thường vui đùa cạnh tranh với mình thì không thể tỏ thái độ nghiêm nghị lạnh lùng ngay lập tức mà chỉ có thể giảm thiểu qua lại, gặp nhau thì cung kính, như vậy mới có thể sửa được tật xấu tranh giành lẫn nhau của mình; bạn bè ngày thường ba hoa bóc phét với mình thì không được trầm mặc lặng thinh ngay tức khắc mà chỉ có thể dần dần thu mình, bớt nói, nghe nhiều, cẩn thận suy xét mới có thể thay đổi được cái tính cuồng vọng. Cảnh tỉnh bản thân và hạ được quyết tâm thay đổi bản thân của Tăng Quốc Phiên hiển nhiên là tốt nhưng ông lại đi về phía cực đoan, bản thân cố tình xa lánh bạn bè, cho rằng giữ được khoảng cách thì có thể thêm được mấy phần kính trọng mà không biết đó cũng là một loại biểu hiện làm xấu đi mối quan hệ của mình.
Cần phải biết, người và người qua lại với nhau cần có tấm lòng chân thành và khiêm tốn chứ không phải đè nén một cách khách quan, thực sự muốn sửa đổi tật xấu của mình thì phải bắt đầu từ nội tâm. Bạn ông Ngô Trúc Như từng nói với ông rằng, tình bạn giữa người với người tuy rằng là duyên phận được thượng thiên ban tặng nhưng phần lớn thời gian đều do sức người quyết định. Cái gọi là nhân định thắng thiên, không phải là quy hết mọi thứ cho trời, ví dụ như quen biết một người có trí, duyên phận giữa bạn bè, quân thần tình cờ gặp gỡ vốn là định phận, song cũng là do chân thành đối đãi mà ra. Sau khi Tăng Quốc Phiên nghe xong cảm thấy như được khai sáng, ông bắt đầu thực sự nhận ra được khiếm khuyết của mình, từ đó ngày nào cũng kiểm điểm lời nói và hành động của bản thân, đòi hỏi bản thân thật nghiêm khắc, đồng thời xem kiểm điểm bản thân là chuyện lớn can hệ đến việc tu dưỡng thân tâm của mình, dần hoàn thiện được tính cách.
Trong “Chu Dịch” có chép: Quân tử lấy cái thiện để noi theo, xem cái lỗi mà sửa đổi. Cuộc đời của Tăng Quốc Phiên mỗi ngày đều trôi qua trong việc kỷ luận ngôn ngữ hành vi của mình. Mỗi người đều có khiếm khuyết, đều phạm sai lầm nhưng quan trọng là bản thân dùng thái độ gì nhìn nhận việc ấy. Thế mới nói, có sai phải sửa, có lỗi phải chỉnh là một sự lựa chọn chính xác.
Sự phản tỉnh nghiêm khắc với bản thân về cả mặt hành vi lẫn tinh thần đáng để chúng ta học tập, thực hành thái độ không khinh người cũng không khinh mình, như vậy mới là điều kiện tất yếu để tu thân, cũng là mất chốt xử thế mà ta cần chú ý.