TĂNG QUỐC PHIÊN GIA THƯ
PHẦN TU THÂN – (13): Người chất đầy mệt nhọc trong lòng không thể thành danh hưởng phúc
Dịch (láo): A Tĩnh
—
Em Nguyên thân mến:
Liên tiếp nhận được hai bức thư em gửi ngày mùng 4 và mùng 6, biết đêm mùng 5 địa đạo ầm ầm đổ sập làm thành giặc lún xuống hơn mười trượng nhưng lại bị chúng tranh cướp chặn lại, quân ta thương vong hơn ba trăm người, này là chuyện trong dự đoán. Trong thành có nhiều kẻ địch trải trăm trận chiến, kinh nghiệm cực nhiều, há lại không có khả năng lấp lại chỗ khuyết?
Tô Châu đã bị thu phục trước, đánh chiếm Kim Lăng chưa biết đến bao giờ. Xưa nay những cuộc chiến lớn, những sự nghiệp to, mưu tính của con người chỉ chiếm ba phần mười, bảy phần mười còn lại vẫn luôn là thiên ý. Người thường chất chứa nhọc nhằn vào thân ắt không phải người thành danh; mà người thành danh cũng chưa hẳn là người được hưởng phúc. Quân vụ lần này, nếu như công chiếm được Vũ Hán, Cửu Châu, An Khánh, người nhọc sức cho dù có là người thành danh, xét ý trời cũng có thể coi như đủ phần công đạo, song không thể kể công. Anh em ta đã dốc sức cho hai chữ nhọc nhằn, ắt không cần nhắc đến hai chữ thành danh, càng không phải hỏi đến hai từ hưởng phúc.
Hậu Am kiên quyết xin về quê chăm thân thích bị bệnh, anh chỉ đành cho phép, hôm nay đã dâng tấu giúp ông ta. Giặc Miêu đã bị trảm đêm 26, tất cả vây cánh của hắn toàn bộ quy hàng. Hễ các thành Thọ Châu, Chính Dương, Dĩnh Thượng, Hạ Thái đồng loạt quy hàng thì Trường, Hoài chẳng mấy chốc diệt xong, thật đáng vui đáng mừng!
Trịnh thế huynh sẽ đến vào ngày 12, phỏng chừng tạm thời sẽ ở lại An Khánh một khoảng thời gian ngắn. Mục Vân Định sau ngày 15 sẽ về Hồ Nam.
Gần đây em có được mạnh khỏe không?
Anh chỉ căn dặn hai điều: Một – Luôn giữ bình tĩnh, đừng mong kết quả đến nhanh. Hai – Cẩn thận đề phòng quân tiếp viện của địch cùng lúc tiến công từ cả trong lẫn ngoài thành, phải vững vàng kháng cự!
Mong em vẫn khỏe. Quốc Phiên thủ thảo.
Ngày 12 tháng 11 năm Đồng Trị thứ 20.
Diễn giải:
Trong bức thư này, Tăng Quốc Phiên dặn em mình hai việc: “Xưa nay những cuộc chiến lớn, những sự nghiệp to, mưu tính của con người chỉ chiếm ba phần mười, bảy phần mười còn lại vẫn luôn là thiên ý. Người thường chất chứa nhọc nhằn vào thân ắt không phải người thành danh; mà người thành danh cũng chưa hẳn là người được hưởng phúc.” Điều này thể hiện tinh thần “cầu khuyết” của ông. “Khuyết” ở đây chính là “không thấy đủ”, ông thường xuyên răn dạy người khác đạo lý “vật cực tất phản.” Người chất chồng mệt nhọc trong người ắt không phải là người thành danh, mà người thành danh cũng chưa hẳn là người thật sự hưởng phúc. Ẩn ý đằng sau chính là muốn nói việc gì cũng nên chừa lại khoảng trống để tiến lên, không đòi hỏi phải đạt đến cực thiện cực mỹ, hiểu được cái gọi là tri túc thường lạc; ý khác chính là phải biết chờ thời cơ ra tay khống chế người khác, tuyệt đối không thể cam tâm tình nguyện đứng vị trí thứ hai.
Lão Tử nói: “Giữ cái sung mãn, không bằng biết chỗ mà dừng; đánh vào vật nhọn, không thể giữ được lâu dài; kim ngọc đầy nhà, khó mà giữ lấy; giàu mà kiêu ngạo, ắt để lại bất hạnh. Thành công rồi thoái lui mới là đạo của trời.” Điều này khuyên răn con người đừng nên quá mức tự phụ, không biết dừng khi đến lúc thì ắt khó giữ mình được lâu dài; kim ngọc đầy nhà thường khó lòng giữ gìn mãi mãi; giàu sang mà kiêu ngạo, nhất định tự rước họa diệt vong. Chỉ có khi công thành danh toại mà lùi lại đương lúc vinh quang, thản nhiên trước mọi công danh lợi lộc mới phù hợp với quy tắc tự nhiên hơn nữa còn bảo vệ bản thân được lâu dài. Cũng có nghĩa là người chỉ khi biết đủ mới có thể thường xuyên cảm nhận được hạnh phúc và vui vẻ.
Trong “Thuyết Lâm – quyển hạ” của Hàn Phi Tử có nói: Yếu quyết của nghệ thuật khắc gỗ đầu tiên là nằm ở mũi phải lớn, mắt phải nhỏ. Mũi khắc có lớn còn có thể sửa cho nhỏ, nếu như mới bắt đầu đã khắc mũi nhỏ thì không có cách gì sửa chữa lại được. Làm người làm việc cũng cùng đạo lý này, phàm là việc gì cũng phải chừa khoảng trống, để lại đường lui cho mình. Chỉ có như thế mới không đến nỗi gặp phải thất bại.
Tăng Quốc Phiên tham gia khoa cử khảo thí, đỗ được vị trí Hàn Lâm, lại từ quân đội mà được làm quan, được nhiều người ngưỡng mộ. Nhưng trải qua nhiều năm cọ sát, biết rõ hiểm ác của thế thái nhân tình. Thế nên trong thư ông nói với em mình rằng chuyện trong quân nếu như có thể đạt được thắng lợi vậy thì có mệt nhọc cùng cực cũng có thể coi là người thành danh, từ góc độ ý trời cũng xem như đủ đầy công đạo. Nhưng tuyệt đối không thể kể công. Bởi vì Tăng Quốc Phiên làm quan nhiều năm nên biết rõ hiểm ác trong đó; trong mắt ông, thứ dễ dàng mất nhất trong quan trường chính là uy quyền và vinh quang. Có một số “quy tắc” trong quan trường, những quy tắc này phải hiểu nằm lòng mà ngấm ngầm tuân theo. Những quy tắc này, một là kiêng kị thẳng thắn chỉ ra ưu khuyết điểm của người khác, hai là phải biết lấy lòng người khác, cũng có nghĩa là quan trọng nhất là phải giữ gìn hòa khí với người khác; ba là cẩn thận tiểu nhân quấy phá. Lấy ví dụ thế này, Tô Đông Pha có thể xem là tài hoa trác tuyệt nhưng chính vì ông không biết những quy tắc ngầm trong chốn quan trường này mới nhiều lần bị biếm. Thế nên, Tăng Quốc Phiên dặn dò em mình: Anh em ta trong chốn quan trường nhất định phải hành xử cẩn thận, lúc nào cũng phải nhận ra nguy hiểm có thể lật đổ mình. Chúng ta làm quan cần phải dốc sức vào hai chữ cực nhọc nhưng không nên để ý đến hai chữ thành danh, cũng không cần nhắc đến hai chữ hưởng phúc.
Từ đây có thể thấy, phàm là người thành công, hễ danh vọng càng cao thì càng phải biết quý lấy danh dự của bản thân mình. Chỗ hơn người của Tăng Quốc Phiên chính là ở chỗ ông đối đãi với người khác xưa nay chưa từng ôm bất cứ hi vọng nào lớn, ở nơi em mình, ông cũng bảo em phải nhìn thấy khe hở và nguy cơ ẩn giấu dưới hai từ danh vọng, từ đó nghĩ đến bản thân, thế nên ông truyền dạy lại cho các em nhận thức mà mình ghi khắc nhằm cổ vũ, khuyên bảo các em làm quan phải làm việc cho bách tính nhiều hơn, đừng bị hai chữ danh vọng làm mỏi mệt.
Lời khuyên răn của Tăng Quốc Phiên chính là hồi chuông cảnh báo cho anh em họ, danh lợi đời người chỉ là vật ngoài thân, mà cách thức tốt nhất để bảo vệ bản thân chính là xem công danh như cát bụi. Vinh quang mừng rỡ trong đời có nhiều, không chỉ có mỗi thứ như công danh. Nhìn thấu những điểm này sẽ giúp cho thân tâm bản thân được đặt vào cảnh giới thản nhiên điềm đạm, không bị mỏi mệt bởi những hấp dẫn đến từ ngoại giới.
—
A Tĩnh:
Trong lá thư này của Tăng Quốc Phiên có nhiều câu làm tôi gật gù tâm đắc, cơ bản cũng chỉ vì rất hợp ý tôi. Nhưng vẻ chừng người biên soạn và tôi lại hiểu khác nhau ở một điểm: Tôi cho rằng Tăng Quốc Phiên đang dạy em mình khiêm tốn còn người biên soạn cho rằng đang dạy đạo làm quan phải biết tiết chế giữ mình đề phòng nguy hiểm từ những kẻ ghen ghét mình. Chính người biên soạn đã đưa bài này vào phần “tu thân”, mà tu thân nghĩa là sửa mình nên gọt giũa tính tình bản thân cho hợp đạo mới nên là ý chính.
Cái câu “Xưa nay những cuộc chiến lớn, những sự nghiệp to, mưu tính của con người chỉ chiếm ba phần mười, bảy phần mười còn lại vẫn luôn là thiên ý” rất hợp ý tôi ở chỗ, người có thể dốc hết sức ra mưu cầu thành công nhưng cái dốc sức đó của con người chỉ chiếm 3 phần, còn lại nếu thật sự thành công thì 7 phần là do thiên ý. Đây cũng là cái mà mình hay gọi “mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên”. Khi biết việc thành có 7 phần là do ý trời thì tự con người cũng biết mình nên khiêm tốn, sức lực mình cống hiến vào chỉ đáng có 3 phần và việc còn lại là nhờ trời “phù hộ”. Thực ra cái “phù hộ” đó cũng không nên hiểu là được đấng toàn năng nào trên cao dẫn dắt hay ban cho mọi thuận lợi, đạp bằng giúp mọi khó khăn mà nên hiểu là bởi việc mình làm hợp với “đạo”, với cái quy tắc của tự nhiên nên thuận nước đẩy thuyền, nước lên thì thuyền lên, cũng là cái đạo của tự nhiên vậy.
Mà bởi việc thành có 7 phần do ý trời nên người ôm lấy quá nhiều nặng nhọc vào người chưa hẳn sẽ thành danh; mà nếu có thành danh thì chưa hẳn là được hưởng phúc vì quá nhiều mệt mỏi. Nhưng không phải Tăng Quốc Phiên đang cổ vũ cho việc làm qua loa đại khái bởi sau đó ông lại dặn em phải cố gắng hết sức mà “nặng nhọc”, nghĩa là phải làm cho đủ 3 phần thành công do sức người đã. Nếu sức người đã cống hiến trọn vẹn mà không “thành danh” thì đó cũng là do 7 phần ý trời, nên khi làm việc cũng đừng nghĩ đến sẽ phải thành danh, sẽ được hưởng phúc. Tóm lại vẫn là tận nhân lực, tri thiên mệnh.
Bởi thế tôi thấy người biên soạn bảo một ẩn ý của Tăng Quốc Phiên là chừa lại khoảng trống để bản thân cố gắng và không cam chịu xếp thứ hai nó lại ngược với cái ý khuyên người nên khiêm tốn. Tôi đồng ý ở chỗ Tăng Quốc Phiên khuyên nên chừa lại khoảng trống để bản thân tiếp tục cố gắng hoàn thiện mình chứ còn không cam chịu xếp sau người khác thì chưa hẳn. Thắng chính mình là điều luôn phải làm nhưng đòi thắng người khác chẳng hóa ra đòi lấy “3 phần sức người” thay luôn “7 phần ý trời” mà Tăng Quốc Phiên đã nói?