TĂNG QUỐC PHIÊN GIA THƯ – PHẦN TU THÂN – 7
Dịch (láo): A Tĩnh
LÁ THƯ THỨ 7: SẮT MÀI MỚI NÊN KIM, CHỚ NÊN BUỒN KHỔ
Cháu trai Quốc Phiên quỳ bẩm:
Tổ phụ, tổ mẫu đại nhân vạn phúc kim an.
Ngày 13 tháng 9 nhận được thư nhà, là bức thư phụ thân gửi từ đi từ tỉnh; bên trong có bức thư được thúc phụ và Âu Dương Mục Vân bỏ vào, biết mùng 3 tháng 7 tổ mẫu cảm mạo mắc bệnh, không thuốc tự khỏi, thật là may mắn! Sâm Cao Ly đủ để bồi bổ khí huyết, nhưng sẵn có hàn nhiệt trong người, uống vào không hợp, sau này nhất định phải cân nhắc mà dùng, nếu hơi cảm mạo, nên tránh dùng. Vật này lúc ngày thường khỏe mạnh, uống chung với dược hoàn là tốt nhất, nhưng lúc này trong nhà cháu đã chẳng còn bao nhiêu, không biết có thể dâng một bài thuốc sang năm dùng được không? Nếu không đủ dùng thì viết thư đến kinh thành, để tiện gửi về.
Tứ đệ, lục đệ thi cử không đắc chí, hết sức phiền lòng. Nhưng sắt phải mài mới thành kim [1], bề trên không cần vì thế mà lo lắng. Nghe nói lục đệ “mơ điềm thấy gấu” [2], may thay! Gần đây thúc phụ vì bệnh của thím mà khổ sở buồn lo, lòng buồn chớ nói. Nay lục đệ sinh được con trai, ắt thúc phụ có thể an hưởng tuổi già, cháu đống con đàn, vui nào sánh nổi? Đường Kính Hải tiên sinh là người đức cao vọng trọng bậc nhất kinh thành, con trai ông ta cực kỳ hiếu thuận, ấy cũng là con thừa tự của huynh trưởng ông. Tiên sinh năm nay 65 tuổi mới mừng sinh được con trai, người người đều nói ở hiền gặp lành.
Người nước Anh ở Giang Nam đã định xong quyết sách trấn an, bóp nghẹn Kim Lăng là yết hầu hai miền nam – bắc. Ngoại xâm đã bóp nghẹt nơi yếu hại, không thể không thi hành chính sách hòa Nhung [3], để an dân mà ngơi chiến hỏa. Năm ngoái ngoại xâm từng thi hành chính sách vỗ về ở Quảng Châu, trong đó phí tổn cần đến 600 vạn lượng, chi phí lần này, ngoài kia đang đồn cần đến 2100 vạn, lại có tin đồn hạng mục này đang khuyến khích quý tộc và dân chúng quyên góp, không động vào quốc khố, không biết thật không? Bây giờ thuyền ngoại xâm đã hoàn toàn ra biển, lính gác biển khắp nơi lục tục rút lui, Thiên Tân cũng đã rút lui, đại sứ hòa đàm gồm ba người là Y Lý Bố, Kỳ Anh và tổng đốc Tây Giang [4] là Ngưu Giám. Ngưu Giám có tội làm mất đất, thế nên sau khi hòa đàm, ắt bị cách chức thẩm vấn. Y Lý Bố đi Quảng Đông, thay làm tướng quân núi Dịch, Kỳ Anh làm tổng đốc Lưỡng Giang. Từ khi người Anh quấy nhiễu đến nay đã qua hai năm, tướng không biết binh, binh không biết lệnh, thế nên quốc uy chịu không ít tổn hại, nhưng lần này nghị hòa, thực xuất phát từ nguyên nhân bất đắc dĩ nhưng khiến ngoại xâm từ đây không bao giờ xâm phạm biên giới, bốn biển bình an ổn định, tức chuyện lớn hóa nhỏ, vui theo ý trời, nào không phải thượng sách!
Cháu vẫn khỏe mạnh như thường, cháu dâu cùng anh em dòng dõi con cháu họ Tăng đều bình an, Hoàng Hiểu Đàm cùng huyện tiến cử một bà vú họ Ngô. Người này được ông ta khổ sở mời về từ Tương Hương, nhưng vì vợ ông ta hành hạ nô bộc, vạn phần thảm khốc, Hoàng xin cháu thay mặt cứu giúp bà ta, ngày cháu tiếp nhận bà ta đã chuyển sang đề cử cho Quỳ Khanh Thái Thú (Tông Quân), nhờ đưa về Hồ Nam, phỏng chừng mùa xuân sang năm có thể đến Tương Hương. Trong số người đỗ đạc năm nay, cháu xem “Bảng Đề Danh” chỉ nhận ra mỗi Bành Huệ Điền, không biết người từ hai mươi ba tuổi đổ lên ở quê mình có đỗ không? Tạ Đảng Nhân, Ngô Quang Chiếu đứng đầu đều là thiếu niên đáng ngưỡng mộ, đứng đầu bảng hàng đầu trong “Bảng Đề Danh” gọi tên Hoàng Sinh Bình, không biết có phải là Hoàng Tinh Bình không? Mỗi lần nhận được thư nhà, cháu thường thấy viết không đủ tường minh, về sau nên viết rõ hơn, dù điền trạch ở quê hay chuyện hôn nhân cưới gả, đừng ngại viết ra, để đứa con phương xa vẫn như chưa ra khỏi nhà. Các nhà thân thích trong tộc, càng phải biết rõ mọi điều, mong vậy!
Kính thỉnh tổ phụ tổ mẫu đại nhân vạn phúc kim an, việc khác xin sau này bẩm báo. Cháu kính bẩm.
Đạo Quang năm thứ 22, ngày 17 tháng 9.
Lời người bình giải:
Tăng Quốc Phiên cho rằng một người tuổi hãy còn trẻ mà đã vượt trội hơn người hoàn toàn không phải chuyện gì tốt đẹp, bởi vì dễ dàng kiêu căng đắc ý. Đời người lúc nào lúc nào cũng có những mặt bất đắc chí, “đại khí vãn thành” cũng là một loại thành công bởi thế không cần chấp nhất vào thất bại hay trở ngại tạm thời. Chuyện lớn hóa nhỏ, chuyện nhỏ hóa không mới là cách giải quyết mâu thuẫn trên đời. Cả đời Tăng Quốc Phiên liên tục gặp phải sóng to gió lớn nhưng bản lĩnh của ông nằm ở chỗ thực hành chiến thuật chuyện lớn hóa nhỏ, kết quả là lúc nào cũng được bình an, giẫm từng bước từng bước lên bục vinh quang. Kĩ xảo này là thứ đáng để chúng ta học tập.
Xét tổng quan kim cổ, có rất nhiều nhân vật lớn thành công đều không phải trong một sớm một chiều, trước khi tài năng hiển lộ lúc nào phải mất nhiều thời gian và nhẫn nại hơn người bình thường mới làm xong, chỉ cần bạn kiên trì đủ lâu, nhất định sẽ được hồi báo trong đời.
Vào thời Đông Hán, có một người tên Mã Viện năm 12 tuổi đã mất đi song thân, được anh trai nuôi dưỡng thành người. Thời niên thiếu, Mã Viện rất có lý tưởng nhưng bẩm sinh ông không phải người thông minh. Lúc đó cùng làng với ông có một người tên Chu Bột cũng bằng tuổi ông nhưng mở miệng có thể đọc làu “Kinh Thi”, “Thượng Thư”. Sau khi Mã Viện biết, tự thẹn không bằng, bèn thưa với anh trai muốn ra biên cương chăn gia súc. Anh trai rất hiểu em mình, bèn an ủi ông rằng: Em là người rất có tài năng, cần cố gắng nỗ lực, vượt qua tự ti, thời gian còn dài, ắt thành một món đồ tốt. Mã Viện nghe xong càng thêm cố gắng học hành, kiên trì bền bỉ, cuối cùng vào năm 55 tuổi được phong thành Phục Ba tướng quân. Hơn nữa trong quá trình xây dựng nhà Đông Hán, ông vẫn nhiều lần lập được kỳ công, trở thành danh tướng “đại khí vãn thành”.
“Đại khí vãn thành” còn có một vị môn tướng nữa bên cạnh Viên Thiệu tên Thôi Diễm. Từ nhỏ đã thích võ nghệ, đến năm 23 tuổi mới bắt đầu đọc “Luận Ngữ”, “Hàn Thi”, bái sư học tập. Nhờ khắc khổ nỗ lực, học vấn cũng dần dần uyên thâm. Thôi Diễm có một người em họ tên Thôi Lâm, thời trẻ làm gì cũng chẳng xong, cũng không có danh vọng, bạn bè thân thích đều xem thường ông ta nhưng Thôi Diễm lại rất coi trọng ông, thường nói với người ta rằng: Người có tài năng lớn cần một thời gian dài mới thành được tài được, Thôi Lâm mai này nhất định sẽ thành một tài năng lớn. Kết quả, Thôi Lâm quả nhiên làm đến chức chủ bạ Dực Châu, Ngự Sử Trung Thừa, còn từng nhậm chức Tư Không dưới tay Ngụy Văn Đế.
Đồng thời, trong các danh nhân cao tuổi giới hội họa từ tám mươi mấy tuổi trở lên có một vị tiên sinh là Lưu Kỳ Vũ, năm 38 tuổi mới bắt đầu tự mình học cách cầm bút vẽ, 40 tuổi mới có triển lãm tranh đầu tiên trong đời. Hai năm học vẽ có thể có tranh triển lãm, hơn nữa Lưu tiên sinh xưa nay đều không bái sư học vẽ, hoàn toàn tự học. Để được vẽ, ông thâm nhập đời sống, kết quả lại khiến ông trở thành một học giả của nhân loại.
Từ đây có thể thấy, có rất nhiều người đại khí vãn thành. Trong quá trình phát triển của những vĩ nhân đại khí vãn thành này, chúng ta có thể thấy được bọn họ đều không ngừng khắc khổ nghiên cứu, không ngừng leo lên đỉnh núi mà bản thân cảm thấy hứng thú. Không quan tâm bắt đầu sớm muộn, bất luận tuổi tác lớn nhỏ, chỉ cần bỏ ra nỗ lực tương ứng để thành công thì có thể có hi vọng thành công.
Trong thư Tăng Quốc Phiên biết được tứ đệ, lục đệ của mình thi nhưng không đỗ, bèn an ủi các em không cần vì thất bại lần này mà xấu hổ. Chỉ cần cố gắng nỗ lực, nhất định có thể thành công. Hơn nữa còn nói người làm nên đại sự thường thành danh rất muộn, còn khuyên nhủ tổ phụ tổ mẫu càng đừng vì thế mà quá mức ưu tư phiền lòng.
Quả thực là vậy, chỉ cần đem hi vọng thành công gửi gắm vào nỗ lực trường kỳ, không vội cầu thành, một khi hiểu được đạo lý “’đại khí vãn thành”, không cần gấp gáp, không cần số lượng, trước sau nỗ lực xử lý mọi việc trước mắt cho càng hoàn hảo, như thế có thể có được thành công trong đời sớm hơn người khác.
—
[1] Nguyên văn là đại khí vãn thành, nghĩa là những món đồ tốt đều mất nhiều thời gian mới làm ra được, soạn giả diễn giải thẳng nó trong phần bạch thoại là “người làm việc lớn thường thành danh khá muộn”, nhưng tôi muốn cố giữ lại hình ảnh nghĩa đen của nó nên mượn câu thành ngữ khá quen chế cháo lại theo ý nghĩa chế tạo những món tinh xảo cần thời gian công sức. Chế cháo rứa nên quăng lại cái chú thích để mọi người được biết nguyên văn.
[2] Xuất xứ từ chương 6, Tư Can, Tiểu Nhã, Kinh Thi. Phiếm chỉ niềm vui khi sinh được con trai. Phần diễn giải của soạn giả ghi thẳng ý này ra chứ không dùng cụm thành ngữ như nguyên gốc. Ở đây tôi giữ nguyên gốc rồi chú thích.
[3] Ý chỉ chính sách hòa bình với các dân tộc man di (dân tộc thiểu số, dân tộc không phải Hoa Hạ) xung quanh. Người Nhung ngày xưa được người Hoa Hạ (Trung Quốc) xem là man di ngoại tộc, thiểu số. Trong quá khứ trước khi thành 1 thể thống nhất như hiện nay, Trung Quốc và các dân tộc Nhung đã có khá nhiều cuộc chiến mà trong đó có khá nhiều lần phải thực hiện chính sách hòa bình.
[4] Tức tổng đốc Lưỡng Giang: Giang Nam – Giang Tây.