TĂNG QUỐC PHIÊN GIA THƯ
PHẦN TU THÂN – (19): Cắt đứt nóng giận để dưỡng thân, giữ tính quật cường để làm chí
Dịch (láo): A Tĩnh
—
Em Nguyên thân mến:
Ngày 19 nhận được dấu niêm của em giao cho Lâm tiêu quan [1] đưa về, đã rõ mọi bề.
Những khi nóng giận, không những không được bình hòa mà còn không biết sợ hãi, ắt sẽ gây ra tình cảnh này. Không chỉ riêng em đương lúc tuổi trẻ khí thịnh là thế, kể cả anh đã gần tuổi xế chiều mà cũng thường có những lúc bộc phát không kìm nén được. Nhưng khống chế bản thân, khuất phục tính cách này chính là cái mà nhà Phật gọi là giáng long phục hổ. Long tức là thế lửa, hổ tức là cơn giận. Biết bao anh hùng hào kiệt không thể vượt được hai cửa ải này, chẳng phải chỉ có anh em ta là thế. Cần phải dần dần kìm chế, không được để nó bùng phát. Giáng long là để dưỡng nước, phục hổ là để nuôi lửa. Diệt bỏ dục vọng mà thánh hiền thời xưa nói, tức là giáng long; dập tắt căm phẫn, tức là phục hổ. Đạo của Nho và Phật khác nhau nhưng cái kìm chế máu nóng của hai bên thì không có gì không giống, đều là không để thị dục của ta giết chết thể xác ta mà thôi.
Về phần hai chữ “quật cường”, tất không thể thiếu được. Sự nghiệp và văn chương đều cần phải tập trung vào hai chữ này, không thể nhu nhược một việc cũng không làm được. Cái gọi là “chí cương” của Mạnh Tử, cái gọi là “kiên định” của Khổng Tử đều được tạo thành từ hai chữ “quật cường”. Anh em ta đều nhận phần nhiều phẩm đức của mẫu thân, cái tốt trong đó cũng chính là quật cường. Nếu có thể cắt đứt nóng giận để dưỡng thân, giữ tính quật cường để làm chí, ắt có thể đi đến vô cùng.
Năm doanh trại vừa sắp xếp, nghĩ ắt đã có thể luyện thành nhóm quân trưởng thành. Binh sĩ ở Sâm, Quế rốt cuộc đã thao luyện ra sao? Anh cực kỳ mong nhớ. Bệnh đau răng của anh gần đây thuyên giảm, có thể lấy đó mà an tâm. Chép lại đây bức thư của Lưu Hinh Thất cho em xem. Giữ gìn sức khỏe.
Anh, Quốc Phiên thủ thảo.
Ngày 20 tháng giêng năm Đồng Trị thứ hai.
Bình giải:
Trong lá thư này, Tăng Quốc Phiên tập trung diễn giải hai từ “quật cường”, nói cho em mình biết đó là khí chất không thể thiếu của một con người. Kiến công lập nghiệp hay học hành đều không thể tách rời khỏi hai chữ này, bằng không bản thân mình sẽ trở nên nhu nhược không làm được việc gì cả.
Cả đời Tăng Quốc Phiên trải qua rất nhiều trắc trở nhưng nhìn chung mỗi lần gặp phải khó khăn trong đời của ông, bao giờ cũng thấy sự hiện diện của một tinh thần “quật cường” làm hậu thuẫn, giúp ông bước trên con đường tiến tới thành công.
Tăng Quốc Phiên thi hương được kết quả khá tốt, là cử nhân xếp hạng thứ 36, sau đó liền tiến vào thi hội. Thi hội thất bại hai lần, đến lần thứ ba mới đỗ nhưng khi thi điện chỉ đạt được hạng 22 ở bậc tam đẳng. Bậc tam đẳng này tương đương với học vị tiến sĩ, nhận được đãi ngộ như tiến sĩ. Tăng Quốc Phiên cảm thấy mình không có mặt mũi nào gặp mặt hương thân phụ lão ở quê nhà nhưng tận sâu trong cốt tủy ông lại có một thứ chí khí không chịu khuất phục, lại thêm bạn bè xung quanh khuyên ông rằng còn có hội khác, nếu kỳ thi sau thi điện có thể đạt được thành tích tốt thì ông vẫn có thể thay đổi số phận của mình.
Thế nên trước khó khăn này, Tăng Quốc Phiên liền cắn răng nhẫn nhịn, đến lần thi thứ ba ông đã đậu hạng ba nhất đẳng, chính là thành tích giúp ông tiến vào viện Hàn Lâm. Viện Hàn Lâm là cơ cấu nhân tài khoa bảng cao nhất Thanh triều, chỉ khi vào được viện Hàn Lâm mới có cơ hội tiếp xúc với người thống trị tối cao, bằng không chỉ có thể trở thành một tiểu lại lặng lẽ im hơi lặng tiếng ờ tầng dưới. Mà khi Tăng Quốc Phiên đối diện với khó khăn thì đều đối mặt mà tiến lên, dựa vào sự quật cường của mình mà gặt hái được thành công trên con đường khoa cử.
Thái độ khi đối mặt với khó khăn, thực ra không ngoài hai kiểu. Một kiểu là tự ti rụt rè, cho rằng bản thân đã có chí hướng quá cao xa, thế nên lùi mà thử lại; còn kiểu còn lại chính là dùng thái độ tự tin không gì sánh được để đối diện với khó khăn. Tăng Quốc Phiên đã áp dụng kiểu đằng sau.
Tính cách quật cường của Tăng Quốc Phiên đã được biểu hiện ra cực kỳ xuất sắc trong lần dẫn binh đầu tiên. Khi ấy, ông dẫn binh với tư cách của một thị lang, chưa có địa bàn, không có lương hưởng, chuyện gì cũng chỉ có thể dựa vào người khác. Nhưng Tăng Quốc Phiên là một người quật cường từ tận trong xương tủy, chuyện gì cũng đều dũng cảm đương đầu. Bởi thế, mối quan hệ giữa ông với quan viên địa phương như nước với lửa, thường nảy sinh xung đột. Thêm vào ban đầu đánh nhau với quân Thái Bình lần nào cũng bại, thế nên càng khiến ông rơi vào cảnh khốn khó. Nhưng ông vẫn chưa bao giờ nản lòng nhụt chí, cuộc đối đầu với cả hai bên là kẻ thù chính trị trên quan trường và quân Thái Bình đã tạo ra tính khí cắn răng chịu đựng, không chịu thất bại của ông.
Mạnh Tử nói: “Ông trời giao trọng trách cho ai, trước tiên ắt phải làm khổ cái chí khí của người đó, làm cho gân cốt người đó mệt mỏi, bỏ đói cơ thể, làm khốn cùng cái thân, làm hành vi rối loạn, thế nên người ấy mới có thể kiên cường nhẫn nhịn, từ đó bồi đắp cho những năng lực mà người ấy không có trước đây.” Đoạn này ắt hẳn mọi người đều nghe quen tai rồi, có lẽ khi bạn đọc được đoạn này, bạn sẽ nảy sinh nghi vấn: “Tôi cũng đói cái bụng, cũng chịu mệt nhọc, càng trải qua đủ mọi khổ sở, thế nhưng ông trời hoàn toàn có giáng trọng trách gì cho tôi đâu?”
Thực ra, chỉ gặp phải trắc trở, khốn khổ không đồng nghĩa với việc đã hoàn toàn vượt qua những khổ nạn đó. Cần biết vượt qua khổ nạn và thăng hoa cần con người trước tiên phải khuất phục được chính mình. Người có trí tuệ sau khi gặp phải khó khăn sẽ không oán trời trách người, suy sụp chán chường mà chỉ sẽ bình tĩnh suy nghĩ phải làm sao để giải quyết vấn đề. Ngược lại, người khuyết thiếu trí tuệ sẽ buồn bã cho rằng số phận bất công, cả ngày chỉ biết rớt nước mắt. Khi gặp phải khó khăn chính là cơ hội để ta tiến bước, nếu như bạn có thể hiểu được cách giải quyết vấn đề thì có thể bế quan vượt cái ải khổ nạn; còn người không thể vận dụng trí tuệ giải quyết dứt khoát thì chỉ có thể vĩnh viễn sống trong khổ sở mà thôi.