TĂNG QUỐC PHIÊN GIA THƯ
PHẦN KHUYẾN HỌC – 1: Việc học luôn cần bền bỉ
Dịch (láo): A Tĩnh
—
Bốn em thân mến:
Thư gửi tháng trước, ắt đã nhận được. Được truyền thừa từ tổ tiên, được tổ phụ giáo huấn, anh may mắn trúng cử, ngoảnh lại chẳng có ưu phiền, trông ra chẳng chi thất ý, cuộc đời như vậy không gì là không thỏa mãn. Cái anh mong muốn là các em có thể tiếp tục tự lực tự cường, đồng tâm hợp sức. Được thế, cần gì sợ không thể vang danh? Cần gì sợ vận nhà không hưng thịnh? Muốn dạy những bài học khác, giảng thêm nhiều quy tắc khác để các em theo đó mà làm nhưng lại sợ các em đọc nhiều mà sinh ghét bỏ; muốn lẳng lặng không nói câu nào, nhưng ấy lại không phải cái đạo đốc thúc dạy dỗ của người làm huynh trưởng. Trước đây thường hay dạy dỗ các em những gì nên học, gần đây chỉ dạy hai chữ “kiên trì”. Cái anh mong muốn ở các em là mỗi tháng bài vở thế nào hãy viết ra cho anh biết, như vậy anh mới thấy an ủi được.
Mỗi lần viết thư các em đều chưa từng thuật rõ bài vở của mình mà chỉ say sưa kể chuyện trong nhà và trong kinh. Lúc này gia đình hưng vượng, bên ngoài lại có anh lo liệu mọi bề, các em chẳng có gì phải lo lắng cả. Sau này viết thư, mỗi tháng làm được mấy bài thơ, viết được mấy bài văn, xem được bao nhiêu quyển sách đều phải viết tường tận anh biết, như thế anh sẽ vui sướng vô bờ. Nếu các em có thể trúng cử khoa thi hoặc có thể là người có học thức thì anh cũng vui mừng như các bậc cha mẹ vui mừng vì con cái vậy. Tuyệt đối không thể vì lỡ dở khoa cử mà cho rằng không thể tự lập được. Giống như thân phận của Hà Tiên bây giờ cao hơn hẳn một tú tài thông thường. Học vấn càng cao, vai vế càng lớn thì những cử nhân, tiến sĩ bình thường không so sánh được.
Đạo học vô biên nhưng bao giờ cũng lấy “kiên trì” làm chủ đạo. Trước đây anh rất dễ nản lòng, tuy gần đây khá hơn nhưng vẫn chưa thành thục. Từ mùng một tháng bảy đến nay, không ngày nào anh gián đoạn học hành. Mỗi ngày đều tập viết trăm chữ, chép sách trăm chữ, xem sách ít nhất cũng phải hai chục trang, nhiều hơn không nói. Từ tháng bảy đến giờ, anh đã đọc trăm quyển “Vương Kinh Công văn tập”, bốn mươi quyển “Quy Chấn Xuyên văn tập”, hai mươi quyển “Kinh thi toàn tập”, trăm quyển “Hậu Hán Thư”, cái nào cũng dùng bút đỏ khoanh lại mà bàn. Tuy rất bận nhưng cũng phải học tập hằng ngày, không vì hôm qua bỏ lỡ rồi hôm nay lại bù, không vì ngày mai bận việc mà hôm nay làm sớm. Nếu các em có thể kiên trì như vậy, cho dù tài trí thường thường bậc trung như tứ đệ cũng có thể ra được thành tựu, huống chi là loại tài trí bậc cao như lục đệ, cửu đệ đây?
Nơi chốn học tập năm sau không biết đã được quyết định chưa? Là ở nhà, hay ở bên ngoài, cái nào cũng được. Cái gọi là ở nhà không thể dốc sức học tập chỉ là lời thoái thác mà thôi. Bây giờ anh ở kinh thành, ngày nào cũng bộn bề công vụ mà vẫn có thể học hành không gián đoạn, huống chi mọi việc trong nhà lúc này chẳng nhiều nhặng gì! Thụ Đường, Quân Tiên từ tháng mười trở đi mỗi mười ngày phải làm một bài văn, mỗi ngày phải đọc mười lăm trang sách, cũng đã là cực kỳ bền bỉ. Các em thử đọc “Cương Mục” của Chu Tử rồi dùng bút điểm bình, nhất định phải kiên trì, chỉ cần mấy tháng là đã điểm bình xong. Nếu xem chú giải, mỗi bộ kinh sách cũng chỉ cần vài tháng là hết. Nhất định chớ để vì trong nhà có việc mà gián đoạn việc đọc sách của mình, cũng chớ vì khoa cử gần kề mà tạm ngừng đọc sách. Những ngày lên đường, có thể đọc sách trong khách điếm; những ngày đi thi, có thể đọc sách khi ra khỏi trường thi. Thứ anh ngày đêm kỳ vọng chỉ có mỗi việc dạy được các em hai chữ bền bỉ này, mong các em lưu tâm mỗi giờ mỗi phút. May thay, may thay! Anh, Quốc Phiên thủ thảo.
Ngày 21 tháng 11 năm Đạo Quang thứ 24.
Bình giải:
Xuất phát từ góc độ của một người đọc sách, Tăng Quốc Phiên bàn về mối quan hệ giữa “chí”, “thức” và “bền”. Nhờ có hoài bão nên mới không tầm thường; nhờ có học thức nên tầm nhìn mới rộng mở; nhờ bền bỉ nên mới thành công. Cả ba điều này đều không thể thiếu. Trong bức thư nhà, Tăng Quốc Phiên nói với các em mình bây giờ mà lấy mục tiêu “có tri thức” thì không thể một giờ một phút mà đạt được; còn về hoài bão, bền bỉ thì là chuyện chúng ta có thể nỗ lực để thành công. Từ đó có thể thấy, Tăng Quốc Phiên xem cuộc đời như một hệ thống, phân tích các nhân tố tạo nên thành công của một người hết sức rõ ràng.
Trong mắt Tăng Quốc Phiên, nếu một người không có hoài bão thì không thể có mục tiêu rõ ràng. Bởi vì hoài bão là động lực cho con người tiến lên phía trước. Hoài bão của một người không phải có do bẩm sinh mà được hình thành trong đời sống hằng ngày, đặc biệt là trong đời sống thường nhật, trong những sự việc vụn vặt đời thường. Tăng Quốc Phiên cũng tình cờ ngộ ra điều ấy trong đời sống thường ngày. Thế nên ông nhấn mạnh việc “học thì phải lập chí”, nghĩa là học để tạo cho mình nền tảng lập thân và hành động.
Từ năm Đạo Quang thứ 20 đến năm Đạo Quang thứ 27, Tăng Quốc Phiên vẫn nhậm chức ở viện Hàn Lâm. Viện Hàn Lâm là nơi “nuôi dưỡng hư danh của người đọc sách”, trong khoảng thời gian này, ông trau dồi học vấn của mình trên các phương diện kinh sử, văn học, quân sự và trải nghiệm. Trong thư nhà, nhiều lần Tăng Quốc Phiên viết về sinh hoạt đọc sách của mình, cho rằng mình “lấy việc đọc sách hằng ngày làm sự nghiệp”, dậy sớm đọc kinh, ăn xong đọc sử, buổi chiều đọc thư văn. Ông nói: Ra ngoài làm việc được tất nhiên là điều may mắn; nếu không được việc cũng có thể đọc sách, không nhuốm bụi trần.
Tháng 12 năm Đạo Quang thứ 22, qua thư, Tăng Quốc Phiên khuyên nhủ các em mình: Có chí khí quyết không chịu sống ở hạ nguồn; có học thức ắt hiểu việc học là không bờ không bến; không vì thành tựu nhất thời mà tự cao tự đại, ví như Hà Bá ngắm biển [1], ếch ngồi đáy giếng, đều là kẻ vô tri; có lòng bền bỉ thì không thể không thành công được. Làm được ba điều này, nhất định làm nên đại sự. Trong “Năm lời răn” [2] cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của sự “bền bỉ”. Khẳng định một người làm bất cứ việc gì cũng phải tập trung toàn bộ tinh thần, kiên trì từ đầu đến cuối. “Người không bền bỉ, cả đời chẳng làm được việc gì.”
Quả thực là thế, bất luận là học hành hay làm việc đều phải có tinh thần kiên trì bền bỉ. Câu chuyện “có công mài sắt, có ngày nên kim” thời cổ đại chính là điển hình cho sự bền bỉ và hữu ích với người thời nay rất nhiều. Thế mới nói chỉ có khi lĩnh ngộ được tinh hoa của sự việc mới có thể tìm ra được linh hồn bên trong nó, cái này gọi là quen tay hay làm nhưng nếu không có kiên trì cố gắng lý giải sự vật thì vốn dĩ không thể thực sự hiểu được bản chất của sự vật đó.
Từ cổ chí kim, con người luôn theo đuổi thành công nhưng người có thể thực sự đạt được mục đích của mình thì cổ kim chẳng có gì khác biệt, đều nhờ vào bền bỉ, có chí và có kiến thức sâu rộng mà ra. Khao khát thành công chớp nhoáng mà không phải nỗ lực trả giá bất cứ thứ gì chỉ là mơ hão, cuối cùng biến thành giấc mộng nam kha mà thôi.
Cái “có chí, có học, kiên trì” mà Tăng Quốc Phiên nói không phải chỉ áp dụng đối với sự học mà thực sự có thể bao gồm tất cả các nhân tố cơ bản vốn có để thành công, với chúng ta ngày nay mà nói, chưa hẳn không có giá trị tham khảo.
—
A Tĩnh:
Tôi hiểu ý của Tăng Quốc Phiên ở lá thư này rất đơn giản, chỉ là “kỷ luật” mà thôi. Mỗi ngày kiên trì đọc 20 trang sách, cho dù có bận rộn cũng không để qua ngày mai mà cho dù có thư thả cũng không đọc bù thêm 20 trang cho ngày mai để ngày mai khỏi đọc. Ý nghĩa của việc này là tạo thành thói quen, đã quyết định làm gì là phải làm cho được, bất kể hoàn cảnh. Mỗi ngày kiên trì một chút thì sẽ có ngày (nhanh chậm tùy mục tiêu) đọc xong cả bộ sách, cũng có nghĩa là đạt được mục tiêu đã đề ra. Nhưng muốn có được sự kiên trì và kỷ luật thì bản thân mình phải biết mình kiên trì và nỗ lực để làm gì. Tới đây thì ý nghĩa của “chí hướng” và “hoài bão” xuất hiện, đây chính là động lực để ta cố gắng, ta biết mình cố gắng như vậy là vì cái gì, để đạt được gì. Mà muốn vậy thì chí hướng và hoài bão đó phải đủ tốt và phải khả thi. Không thể đặt ra một chí hướng không khả thi để suốt đời cố gắng cũng không làm được, hoặc không biết phải chia chặng ra mà “kỷ luật” thế nào, chí hướng tốt để việc mình làm là tốt cho mình, tốt cho người chứ không phải tốt cho mình mà hại người hay tệ hơn là có hại cho cả mình lẫn người. Tôi thấy điều Tăng Quốc Phiên nói cũng dễ hiểu thôi và rõ ràng người làm được những việc này cho dù không thể sống cuộc đời rực rỡ huy hoàng nhưng chắc chắn không thể sống đời vật vờ, thất chí được. Thành công có thể không to nhưng vừa phải là chuyện trong tầm tay mình.
—
[1] Tích này xuất phát từ sác Thu Thủy của Trang Tử, kể về Hà Bá là thần sông Hoàng Hà khi thấy trăm sông đổ về khiến nước Hoàng Hà dâng cao đã vô cùng kiêu ngạo, sau đó Hà Bá xuôi về phương đông đến được Bắc Hải, trông thấy đại dương mênh mông cuồn cuộn mới biết mình thiển cận thế nào và sinh lòng kính ngưỡng vị thần Bắc Hải là Hải Nhược.
[2] Tác phẩm của Hàn Dũ thời Đường