TĂNG QUỐC PHIÊN GIA THƯ
PHẦN KHUYẾN HỌC – 6: Đọc sách ắt phải trải nghiệm thực tế
Dịch (láo): A Tĩnh
—
Lời răn dành cho Kỷ Trạch nhi:
Mùng 1 tháng 8, Lưu Tằng Soạn đến quân doanh, nhận được lá thư thứ hai con gửi và thư của Tiết Hiểu Phàm, biết gia đình bốn nhà yên ổn, an ủi lắm thay.
Con đọc “Tứ Thư’ không có gì tâm đắc, bởi không biết “khiêm tốn đắm mình”, “triệt để trải nghiệm”. Chu Tử [1] dạy người ta cách đọc sách, hai điều trên thật xác đáng vô cùng. Ví như “Ly Lâu” mà nay con đang đọc, chương đầu của “Ly Lâu” [2] có nói: “Trên không phép tắc, dưới không chịu tuân”, ngày trước cha đọc, cũng không hiểu sâu sát lắm. Gần đây ra ngoài làm nhiều việc, đã biết người trên ắt phải biết phép giữ tắc, kẻ dưới phải biết nghe mà làm. Nếu ai ai cũng tự cho rằng mình biết giữ phép tắc, tuân thủ trong lòng chứ không thực hiện, ắt kẻ dưới sẽ phạm người trên. Như chương “Yêu mà không được thân”, ngày xưa đọc được, chẳng thấy gần gũi mấy. Gần đây trải nghiệm lâu ngày, đã biết trị người mà không trị được, là bởi không đủ trí vậy. Đây cũng là một trải nghiệm sâu sắc. Hai chữ “đắm mình” là khó hiểu nhất, cha từng hiểu thế này. Rằng: Đắm mình, như hoa mướt dưới mưa xuân, như ruộng đồng được tưới tắm. Mưa thấm ướt hoa, nhỏ quá thì không thấm hết, lớn quá ắt héo rũ, vừa phải mới đủ ẩm mà nuôi dưỡng thẩm thấu; nước sạch tưới cho đồng ruộng, ít quá thì khô cạn, nhiều quá lại ngập úng, vừa đủ mới nuôi dưỡng đủ sinh sôi. (Chữ “chìm”, như cá lặn dưới nước, như người đang ngâm chân). Trình Tử [1] nói cá nhảy xuống đầm, vô cùng sôi động; Trang Tử [3] nói ngắm cá trên cầu Hào, sao biết nó không vui? Cái vui của cá dưới nước là thế. Tả Thái Xung [4] có câu “Rửa chân dưới dòng sông ngàn dặm chảy”, Tô Tử Chiêm [5] có bài thơ rửa chân khi sắp ngủ, bài thơ sau khi tắm, cũng là một loại vui sướng với nước bẩm sinh của con người vậy. Người giỏi đọc sách, ắt xem sách như nước, mà xem lòng mình như hoa, như ruộng, như cá, như chân ngâm nước, chính là “đắm chìm” vậy, may ra mới lĩnh hội hết được. Con đọc sách rất hay giải nghĩa ý văn nhưng lại không biết cách nhập tâm, phải nằm lòng hai chữ “đắm chìm” và “trải nghiệm” của Chu Tử mới được.
Tấm bản đồ Trâu Thúc Minh mới khắc rất tốt. Cha gửi thư cho Tả Quý Ông, nhờ mua mười bức. Sau khi con nhận được, nhớ giữ cho kỹ. Trăm lượng bạc của Tiết Hiểu Phàm cần trả lại đúng hạn. Thư đáp của cha, cũng giao cho Tiết Ông. Dặn vậy. Cha, Địch Sanh viết.
Mùng 3, tháng 8 năm Hàm Phong thứ 8.
Bình giải:
Tăng Quốc Phiên xem sách như nước, lòng người như hoa, như ruộng, như cá, mà đạo lý khiêm tốn đắm mình, tức là ý cảnh của việc đọc sách, cũng là điểm lý thú của việc đọc sách, thực ra đây cũng có ý là đọc sách thì phải đọc cho đến chỗ cao xa của sách, là một loại cảnh giới quên cả vật lẫn ta.
Xem lòng mình như hoa, như ruộng lúa, như cá để trải nghiệm cuộc sống, trên thực tế là cái lý thú và ý vị khi đọc được đến chỗ sâu xa. Thời cổ có cách gọi như “Mọt sách”, “Mê sách”, “Rồ sách”, cho rằng “đọc sách là đẹp”, “đọc sách cực vui”, thậm chí cho rằng “bỏ công đọc sách, chính là phúc khí”, những thứ này đều chỉ đến sự nhàn nhã thong dong của việc đọc sách.
Đào Uyên minh có nói “đọc nhiều sách, không mong hiểu hết”, tức là tùy tâm mà đọc đồng thời không phí quá nhiều công sức. “Sách chứa đầy giường” mà Dữu Tín nói, “Sách bày tán loạn trên giường”, “Ngoài thân ra, sách chứa đầy giường” mà Lão Trang nói đều có ý bảo rằng đọc sách không cần lúc nào cũng phải quần áo chỉnh tề ngồi cho ngay ngắn, có thể tùy tiện một chút, gối đầu đọc sách cũng được. Mạnh Hạo Nhiên có câu nói “Ngày dài nghe đọc sách”, Hoàng Đình Kiên có câu nói “Ngày dài dễ đọc sách”, là nhàn nhã đọc sách, cho thấy cái có ý giết thời gian và tiêu khiển. Cái kiểu đọc sách nhàn nhã thong dong này, có thể chính là cái mà cổ nhân gọi là “tinh thần đọc sách” mà người “già nhàn nhã hay có”.
Đương nhiên, cổ đại cũng có một vài sĩ tử vì khoa cử thi thố mà treo tóc lên xà nhà, lấy dùi đâm đùi, khiến đọc sách trở thành một việc khổ sai, tuy rằng làm vậy có thể thể hiện cái khắc khổ của cổ nhân nhưng không phải là cái lẽ thường của việc đọc sách. Trong cuộc sống ngày nay, chúng ta cũng thấy những hình mẫu giống như cổ nhân vậy, đa số bán mạng đọc sách là để học cao, biến việc đọc thành một việc vô cùng cực nhọc.
Thực ra, đọc sách nên xuất phát từ sở thích, là một nhu cầu trong đời sống hoặc cuộc sống, là một thú vui, song hiện nay đang càng lúc càng có nhiều người đọc sách với tâm tính vụ lợi quá lớn. Có người vì công việc, vì thăng chức, vì làm ăn, thậm chí có người vì mặt mũi mà nịnh nọt cấp trên hoặc bạn khác giới, ai cũng có mục đích rõ ràng và bức thiết, đương nhiên những người này sẽ không thấy cái vui của việc đọc sách được.
Còn có một số người đọc mới được mấy quyển sách đã mong mình có thể thu hoạch hoặc hưởng được lợi gì, thậm chí đọc có một quyển sách đã mong có được sự hoàn trả tương ứng, xem đọc sách như một sự trả giá hoặc hi sinh, kiểu tâm cảnh này đương nhiên cũng tuyệt đối không nhẹ nhõm hay có gì thú vị để nói.
Vương Quốc Duy nói trong “Nhân Gian Từ Thoại” rằng: “Người có sự nghiệp thành tựu, người có học vấn lớn từ cổ chí kim ắt đều từng trải qua ba cảnh giới: ‘Đêm qua gió tây, cây trơ lá. Lầu cao lẻ bước, chân trời xa’ [6]. Là cảnh giới thứ nhất. ‘Áo bào dần rộng nào hối hận, hao gầy tiều tụy chỉ vì người” [7]. Là cảnh giới thứ hai. “Nghìn lượt tìm người giữa đám đông, bỗng nhiên ngoảnh mặt lại trông, thấy người bên chốn đèn khuya đã tàn” [8]. Là cảnh giới thứ ba.”
Đọc sách là một quá trình tăng dần có trình tự, chỉ sau khi thấm nhuần hai cảnh giới đằng trước mới có một ngày đạt được đến cảnh giới thứ ba.
—
A Tĩnh: Đọc sách phải trải nghiệm những gì sách viết trong thực tế mới hiểu hết những được nội dung trong đó. Có trải nghiệm mới hiểu thấu đáo được, cái này quá hiển nhiên và không có gì để bàn nên tôi chẳng có ý kiến gì với lời của Tăng Quốc Phiên. Riêng phần bình của Lý Vấn Cừ thì có vẻ quá chú trọng đến việc đọc trong khi nội dung thư là nhấn mạnh đến trải nghiệm thực tế sau đọc, không phải cứ mê sách, rồ sách, đắm mình trong sách là hay, cái cần đắm mình là đưa những nội dung này vào thực tế trải nghiệm, là đắm mình trong thực tế, không phải không câu chữ từ chương. Ví như câu “con người bị kết án phải tự do”, người khác hiểu thế nào thì tôi không chắc, nhưng trải nghiệm cá nhân của tôi thì là, con người có quyền được tự do lựa chọn và quyết định hành vi của mình nên con người cũng phải tự do chịu trách nhiệm về hậu quả do hành vi và lựa chọn của mình mang đến. Từ đó, những hậu quả xấu do tự do lựa chọn của bản thân trở thành một bản án, tục gọi: dám làm dám chịu. Và đây có thể trở thành trở thành lý do ngăn ta tự do quá đà trong những lần tiếp theo, hoặc nói cách khác là ngăn mình tự do mà tìm tội chịu. Đó cũng là một loại trừng phạt của bản án.
—
[1] Trình Tử, Chu Tử: Ý chỉ hai người được coi là người sáng lập Tân Nho Giáo
[2] Li Lâu mà một thiên trong Mạnh Tử.
[3] Trang Tử: Trang Chu, một đại diện của Lão/Đạo giáo bên cạnh Lão Tử. Là tác giả quyển Nam Hoa Kinh.
[4] Tả Thái Xung: Một văn nhân nổi tiếng thời Tây Tấn.
[5] Tô Tử Chiêm: Tức Tô Thức (Tô Đông Pha), một nhà thơ, nhà văn nổi tiếng thời Tống.
[6, 7, 8] Lần lượt là hai câu trong bài Điệp Luyến Hoa của Án Thù, hai câu trong bài Điệp Luyến Hoa của Liễu Vĩnh, bốn câu trong bài Thanh Ngọc Án (Nguyên Tiêu) của Tân Khí Tật. A Tĩnh: Thật ra cả ba bài thơ này không có bài nào nói về việc đọc sách, nhưng chắc ý của tác giả là muốn mượn những trạng thái này để miêu tả những “cảnh giới” đọc sách khác nhau vậy thôi.
