Sách: Thư Viện Nửa Đêm
Tác giả: Matt Haig
Dịch giả: Matryoshka
NPH/NXB: Nhã Nam / NXB Hội Nhà Văn
—
“Thật dễ dàng để nuối tiếc những cuộc đời chúng ta không được sống. Dễ dàng ước gì ta bồi đắp nhiều khả năng khác, gật đầu trước những lời đề nghị khác. Dễ dàng ước gì ta làm việc chăm chỉ hơn, yêu thương nhiều hơn, quản lý tiền bạc sáng suốt hơn, nổi tiếng hơn, ở lại với ban nhạc, tới Australia, nhận lời mời uống cà phê từ ai đó hay cố gắng tập yoga nhiều hơn.
Chẳng khó để hoài tiếc những người bạn ta chưa từng làm thân, công việc ta không làm, bạn đời ta không chọn, đứa con ta không có. Chẳng khó để nhìn bản thân qua lăng kính của người khác và ước ao ta là tất cả những phiên bản muôn màu của chính ta như kỳ vọng của họ. Thật dễ dàng để hối tiếc, hối tiếc không ngừng và mãi mãi, tới tận khi từ giã cõi đời.”
Trên kia là đoạn mở đầu bức thư của nhân vật chính – Nora Seed – sau cuộc gặp gỡ thần kỳ được ban cho cơ hội trải nghiệm mọi cuộc đời mà cô có thể sống nhưng đã không sống, nó đại diện cho vô tận khả năng những gì có thể xảy ra trong đời nếu ta có những lựa chọn khác nhau, những quyết định khác nhau dù chỉ đứng trước những sự kiện tưởng chừng như đơn giản nhất.
Câu chuyện mở đầu bằng cái chết của Nora Seed – nhân vật chính của truyện, một người mắc chứng trầm cảm – sau một ngày trải qua hàng loạt biến cố khiến một người trầm cảm như cô cảm thấy mình không đáng sống trên đời khi chẳng ai cần mình cả, hoặc, mình chả làm được gì nên hồn cả. Nào là con mèo cô nuôi đã chết bên vệ đường, tiếp đó là bị đuổi việc vì nhận xét cái mặt đưa đám của mình đuổi hết cả khách khứa, sau là người học trò duy nhất học thêm đàn piano với cô cũng nghỉ, rồi người bạn từng rất thân phớt lờ tin nhắn của mình mà cô tin rằng vì sự thiếu quyết đoán của mình khiến tình bạn hai người rạn nứt. Tóm lại là, cảm giác không ai cần mình xen lẫn cảm giác tự trách, nuối tiếc vì mình đã không thế này thế nọ khiến cô cảm thấy mình sống một cuộc đời thất bại và chỉ muốn quyên sinh.
Ờm, thực ra tôi nghĩ những người có trạng thái tâm lý bình thường khi đọc sẽ có cảm giác những chuyện trên cho dù ập tới một lúc cũng chỉ là chuyện nhỏ, không có gì to tát để đẩy người ta vào con đường quẫn trí từ giã cõi đời này. Mất việc? Có thể tìm việc mới. Thú cưng chết? Có thể đau lòng, có thể dằn vặt vì cảm giác mình không chăm sóc tốt cho nó, nhưng sao cần phải chết theo nó? Dạy gia sư thì học sinh này nghỉ hoàn toàn có thể tìm học sinh khác. Một tình bạn đã phai nhạt từ lâu hoàn toàn không thể trở thành vấn đề nếu như ta có thêm nhiều mối quan hệ hơn. Nhưng vấn đề là nhân vật chính mắc chứng trầm cảm, và cô gặp phải một vấn đề rất lớn vốn là rào cản khiến con người không thể sống tích cực – chính là luôn luôn nuối tiếc. Nuối tiếc những điều bản thân mình chưa thử. Nuối tiếc vì bản thân đã không cố gắng. Đi kèm với nuối tiếc ấy là viễn cảnh đẹp như mơ được bộ não, hay kì vọng, vẽ ra nếu mình đã từng làm như vậy. Cho nên bi kịch của cô ấy, nguyên nhân lớn nhất khiến cô ấy tìm đến cái chết, là niềm tin cuộc đời mình đáng ra đã tốt đẹp hơn rất nhiều nếu mình thế này-và-không thế nọ.
Trên tiền đề đó, cuốn sách này thể hiện và cụ thể hóa khá tốt thông điệp: Sống trong từng khoảnh khắc hiện tại và đừng bao giờ từ bỏ tương lai. Bằng cách cho nhân vật chính một cơ hội được trải nghiệm hết cuộc đời mà cô cho rằng nếu ngày xưa quyết định thế, cuộc đời cô sẽ tốt đẹp hơn rất nhiều. Từ đó, cô được chính mắt nhìn thấy những cuộc đời đó chỉ tốt đẹp khi tồn tại trong ảo tưởng mà bản thân mình vẽ ra, chứ khi xảy ra thực tế thì cuộc đời nào cũng có khiếm khuyết và những vấn đề khác mà cô không sao chịu đựng nổi, và, chẳng có cuộc đời nào là toàn vẹn thực sự. Người sống trên đời luôn phải đối mặt với đủ mọi khó khăn, đủ loại thách thức, đủ mọi điều không như ý và trải qua đủ các cung bậc cảm xúc. Những thách thức và những điều bất toại đó có thể xuất hiện với những hình thức khác nhau, những sự kiện khác nhau mà ta không ngờ tới, nhưng tựu trung lại, hỉ nộ ai lạc luôn luôn xuất hiện đảm bảo cho cuộc đời ta muôn màu muôn vẻ. Không có cuộc đời nào chỉ có toàn niềm vui cũng không có cuộc đời nào chỉ toàn là nỗi buồn. Mỗi khi ta đứng trước một sự lựa chọn nào đó và sự lựa chọn của ta có thể dẫn đến kết quả mà ta không mong muốn, thì cũng chưa chắc nếu ta lựa chọn cái còn lại sẽ đưa ta đến một kết quả tốt hơn. Có khi là, cả hai đều không dẫn đến kết quả tốt, chẳng qua là mỗi lựa chọn sẽ lấy mất của ta một cái gì đó và cho ta một cái gì đó khác thôi. Cho nên, vấn đề là ta có thể nhìn ra và trân trọng cái mình có được đồng thời chấp nhận cái mình sẽ mất đi hay không mới là quan trọng.
Lúc đọc truyện, có lẽ mọi người sẽ được trải qua một cảm giác, không biết mọi người như nào nhưng với tôi thì khá là khó chịu. Một phần là vì mỗi lần nhân vật chính được đưa vào một cuộc sống nào đó mà cô lựa chọn, cô đều được đưa đến thời điểm mà tôi cho là không thích hợp vì bản thân cô quá thiếu thông tin, dẫn đến rất nhiều lúng túng và bối rối không biết phải xử lý tình huống như nào. Nếu bạn có thói quen nhập tâm vào nhân vật khi đọc truyện thì tin tôi đi, cảm giác hoang mang bối rối của nhân vật vì không biết đây là đâu, tôi là ai, dẫn đến không biết phải đối mặt với hoàn cảnh trước mắt thế nào cũng khiến bạn khó chịu vô cùng. Phần nữa là, nếu giống tôi, có thể bạn sẽ trải qua cảm giác khá là chán ghét nhân vật chính vì bạn nhận ra là, cô ta chỉ muốn kết quả tốt đẹp chứ không muốn nỗ lực và trả giá để có kết quả tốt đẹp đó. Để trở thành một vận động viên Olympic tầm cỡ quốc gia, tất nhiên ta phải nỗ lực luyện tập hằng ngày. Để có thể nói trước đám đông bằng thái độ tự tin và nội dung sâu sắc ý nghĩa, ta phải trải nghiệm đủ nhiều và có đúc rút riêng cho bản thân về cuộc sống, như vậy kiến giải của ta về chủ đề nào đó mới có đủ chiều sâu trải nghiệm để mà tự tin chia sẻ. Để trở thành một nhà phiêu lưu mạo hiểm, ta cần chuẩn bị sẵn cho mình một tinh thần thép, biết rằng sẽ phải đối mặt với rất nhiều nguy hiểm thì phải trang bị cho mình kiến thức và kĩ năng gì. Nếu chỉ muốn trở thành một vận động viên nổi tiếng có tiền có danh, hưởng thụ cuộc sống giàu sang sung túc mà không thích luyện tập hằng ngày hằng giờ với cường độ cao, muốn trở thành nhà địa chất học với kiến thức uyên thâm nhưng chán ghét thực địa cũng như không muốn dấn thân vào nguy hiểm thì ờ… Những kết quả tốt đẹp đó cam đoan chỉ có trong tưởng tượng của bạn thôi, cứ tiếp tục mơ đi vì thực tế không có đâu.
Mặc dù đoạn đầu có thể mang đến cảm giác khó chịu, nếu bạn thuộc trường phái có phản ứng hơi nhạy cảm với người không có làm mà muốn có ăn, giống tôi, nhưng chính bằng cách xây dựng và cho nhân vật chính trải qua những điều này mà cuối cùng nhân vật chính trong câu chuyện này mới hiểu được câu châm ngôn xuất hiện từ rất sớm trong truyện nhưng ban đầu cô không hiểu nổi:
“Muốn học hỏi thì chỉ có cách là phải sống”
Bởi vì sống, là một sự trải nghiệm. Cuộc đời này thú vị không phải vì ta biết tương lai sắp tới tốt đẹp như thế nào mà là vì tính chất bất định của nó. Từ một hạt mầm được vùi chôn dưới đất, với những điều kiện thích hợp, nó sẽ đâm chồi nảy lộc và tỏa ra nhiều nhánh cây khác nhau. Trước khi có nhánh mới tỏa ra, có lẽ ta cũng không chắc nó sẽ tỏa ra kiểu như nào, thẳng hay cong, hướng lên hay hướng xuống, từ cành nhánh đó có cho ra hoa ra trái gì không, nhưng vì không biết nên việc theo dõi và quan sát mới trở nên thú vị. Ta chờ đợi và quan sát, là bởi ta có hi vọng. Hi vọng cành nhánh vừa đâm ra đó sẽ cho ra hình dạng đẹp nhất, trổ những đóa hoa đẹp nhất hay ra thứ quả to ngon ngọt nào đó. Có hi vọng sẽ tiếp thêm cho ta tình yêu cuộc sống. Nếu kết quả đúng như kì vọng hoặc vượt xa cả kì vọng của ta, ta gọi đó là kinh hỉ. Còn nếu kết quả không đúng như kì vọng, quả thực ta sẽ thất vọng, nhưng lúc đó hãy nhìn lại con đường mà ta đã đi qua, mỗi một trải nghiệm trong quá trình đó mang theo cay đắng ngọt bùi đều là hương vị của sự sống cả. Ta có thể thích hay không thích hương vị đó, nhưng cam đoan đó chính là bằng chứng cho sự tồn tại của ta trên đời, và dù mang hương vị thế nào, nó đều mang đến cho ta trí tuệ – trí tuệ của hiểu biết và trải nghiệm. Vì vậy, tập trung vào khoảnh khắc hiện tại của cuộc đời mình để tận hưởng nó, tận hưởng cảm giác mình được sống và không ngừng hi vọng vào tương lai, kết quả có thể như kì vọng hoặc không nhưng nếu không có hi vọng và không hành động, sẽ chẳng có kết quả nào chờ đợi ta cả.
Có một chi tiết khá thú vị là dù ở cuộc đời nào, giàu có, nổi tiếng hay bình thường, mất mát, Nora Seed luôn có khuynh hướng trầm cảm và hầu như đều phải điều trị trầm cảm. Nó gần như là một lời gợi ý rằng, chứng trầm cảm của Nora Seed không đến từ hoàn cảnh bên ngoài, do nghèo đói hay do bản thân mình vô dụng, mà nằm ở góc nhìn và cảm thụ cá nhân của cô về cuộc đời: Đầy bi quan và tiêu cực. Cô chỉ nhìn vào những thứ mình không có được, thứ đã bị tước đi và luôn dằn vặt tự trách bản thân mình. Cô không trân trọng những gì mình có, cũng không đủ yêu cuộc đời này để thấy nó đã ban cho cô những thứ gì và những thứ ấy tốt đẹp nhường nào. Cô cũng không đủ lạc quan và hi vọng về một tương lai sắp tới được xây dựng bằng hành động và suy nghĩ của bản thân mình hôm nay, thay vì cứ vùi mình trong ký ức và quá khứ với toàn đau khổ. Bởi thế, dù hoàn cảnh thay đổi, dù thân phận thay đổi, dù người bên cạnh là ai, thứ không thay đổi trong hầu hết các kiếp sống của cô luôn là chứng trầm cảm, bởi cốt lõi tinh thần của cô chưa bao giờ thay đổi dù hoàn cảnh và kết quả bên ngoài khác nhau đến từ những lựa chọn khác nhau.
Đến cuối truyện, Nora Seed nhận ra rằng cô tuyệt vọng vì thế giới này là bởi cô không cho bản thân mình được quyền hi vọng. Những lý do trở thành động cơ tự sát của cô, khi được nhìn với một lăng kính khác hoặc chờ đợi thêm một thời gian nữa, đều mang đến những thứ hi vọng bất ngờ, khiến cô biết mình không vô dụng, không phải không ai cần mình, mà là chính cô đã từ bỏ quyền được biết bản thân mình đáng trân trọng và đáng quý ra sao.
Nhìn chung, bằng cách xây dựng một nhân vật trầm cảm quyết định tự tử và cho cô từng bước nhận ra nguyên nhân cuộc đời cô thất bại không không phải vì cô đã lựa chọn sai mỗi lần đứng trước một ngã ba đường nào đó mà là chính thái độ sống của mình, người đọc cũng có cơ hội một lần nữa nhìn nhận lại thái độ sống của bản thân. Tôi tin rằng mỗi người với một trải nghiệm sống khác nhau sẽ có những nhận định và suy nghĩ khác nhau khi đọc cuốn truyện này. Có thể bạn đã biết thừa những gì được truyền tải, hoặc không, dẫu sao thì nhập tâm vào nhân vật để trải nghiệm nhiều khả năng của cuộc đời nhân vật đó với tôi cũng là một trải nghiệm được xem là thú vị.
A Tĩnh viết –
03.09.2025